Dũng Virgo
Gà là một trong những loài vật quen thuộc nhất với đời sống con người. Chúng xuất hiện trong bữa ăn, trang trại, tín ngưỡng và nhiều câu chuyện lịch sử. Thế nhưng, nguồn gốc của loài gia cầm phổ biến này từng bị xác định sai trong hơn một thế kỷ.
Trong cuốn Sự biến dị của động vật và thực vật dưới sự thuần hóa xuất bản năm 1868, Charles Darwin cho rằng toàn bộ gà nhà trên thế giới có tổ tiên từ Ấn Độ. Nhận định này được lặp lại trong nhiều tài liệu và sách giáo khoa, trước khi những bằng chứng mới từ di truyền học phân tử và khảo cổ học buộc giới khoa học phải xem xét lại.
Các nghiên cứu hiện đại cho thấy quá trình hình thành gà nhà gắn với một phân loài gà rừng lông đỏ sống tại nam Vân Nam của Trung Quốc, Myanmar và khu vực đông bắc Thái Lan. Từ một loài chim rừng, gà dần bước vào đời sống con người rồi lan rộng khắp các châu lục.
Darwin đã nhầm về quê hương của gà nhà
Trong bối cảnh khoa học thế kỷ 19, việc truy tìm tổ tiên của vật nuôi chủ yếu dựa vào hình thái, tập tính và những ghi chép lịch sử. Darwin quan sát các giống gà được nuôi phổ biến thời đó rồi đi đến kết luận rằng Ấn Độ là trung tâm khởi nguyên.
Giả thuyết này có sức ảnh hưởng lớn vì nó phù hợp với sự hiện diện lâu đời của gà và các giống gà chọi tại tiểu lục địa Ấn Độ. Tuy nhiên, sự tương đồng về ngoại hình hoặc việc một loài được nuôi phổ biến ở một khu vực không đủ để chứng minh nơi đó là quê hương ban đầu.
Đến khi công nghệ giải mã gene phát triển, các nhà nghiên cứu có thể so sánh vật chất di truyền của gà nhà với nhiều quần thể gà rừng ở châu Á. Kết quả cho thấy lịch sử tiến hóa của gà phức tạp hơn các giả thuyết trước đây, đồng thời chỉ ra một nguồn tổ tiên chính xác hơn.
DNA đưa nguồn gốc loài gà về Đông Nam Á
Năm 2020, một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Cell Research đã phân tích dữ liệu từ 863 bộ gen hoàn chỉnh. Công trình do các nhà nghiên cứu Trương Á Bình, Ngô Đông Đông và Hàn Kiến Lâm thực hiện.
Kết quả phân tích xác định tổ tiên duy nhất của gà nhà là phân loài gà rừng lông đỏ Điền Nam, có tên khoa học là Gallus gallus spadiceus. Quần thể này từng sinh sống trong các khu rừng ở nam Vân Nam, đông bắc Thái Lan và Myanmar.
Phát hiện trên làm thay đổi đáng kể bản đồ nguồn gốc của gà nhà. Thay vì bắt đầu từ Ấn Độ hoặc miền bắc Trung Quốc, quá trình thuần hóa được đưa về khu vực giao thoa giữa tây nam Trung Quốc và Đông Nam Á. Đây là vùng có hệ sinh thái rừng, nguồn nước và hoạt động trồng lúa phù hợp với việc gà rừng tiếp cận con người.
Điểm quan trọng của nghiên cứu không chỉ nằm ở việc sửa lại một kết luận lịch sử, mà còn cho thấy các loài vật nuôi có thể được thuần hóa thông qua nhiều mối quan hệ văn hóa trước khi trở thành nguồn thực phẩm.
Những con gà đầu tiên đến gần làng mạc như thế nào?
Khảo cổ học cung cấp một mảnh ghép khác cho câu chuyện này. Năm 2022, nhóm nghiên cứu quốc tế do Joris Peters thuộc Đại học Munich và Greger Larson thuộc Đại học Oxford dẫn dắt đã rà soát hơn 600 địa điểm khảo cổ trên thế giới.
Nhóm nghiên cứu cho rằng các di cốt gà nhà sớm nhất được xác nhận xuất hiện tại Ban Non Wat, một làng nông nghiệp lúa nước ở đông bắc Thái Lan. Những mẫu vật này có niên đại khoảng từ năm 1650 đến 1250 trước Công nguyên.
Vào thời kỳ đó, hoạt động trồng lúa có thể đã tạo ra nguồn thức ăn thuận tiện cho gà rừng. Hạt thóc rơi sau mùa gặt, côn trùng trong đất và thức ăn thừa thu hút chúng đến gần khu dân cư. Một số cá thể ít sợ người hơn có thể ở lại qua đêm quanh làng, từ đó hình thành mối liên hệ ngày càng gần với con người.
Quá trình này không nhất thiết diễn ra theo kiểu con người bắt giữ rồi thuần hóa ngay lập tức. Nhiều loài vật được thuần hóa thông qua một giai đoạn dài, khi chúng chủ động tìm đến khu vực có thức ăn và dần thích nghi với môi trường do con người tạo ra.
Bằng chứng 10.500 năm tuổi từng gây tranh cãi
Năm 2014, một nhóm nghiên cứu tại Đại học Nông nghiệp Trung Quốc từng công bố tuyên bố gây chú ý về những bộ xương được cho là gà nhà có niên đại khoảng 10.500 năm tại di chỉ Nam Trang Đầu, tỉnh Hà Bắc.
Nếu chính xác, phát hiện này sẽ đẩy lịch sử thuần hóa gà nhà lùi xa hơn rất nhiều so với các bằng chứng khác. Tuy nhiên, kết luận đó sau này bị đặt dấu hỏi khi các mẫu vật được kiểm tra lại bằng dữ liệu DNA ty thể.
Theo kết quả tái phân tích được nêu trong nguồn tư liệu, gene gà nhà chỉ thực sự phổ biến ở khu vực phía bắc Trung Quốc vào khoảng 2.500 năm trước, tương ứng giai đoạn cuối Xuân Thu. Điều này khiến các bộ xương ở Nam Trang Đầu khó có thể được xem là bằng chứng chắc chắn về gà nhà cổ nhất.
Trường hợp này cho thấy việc xác định một mẫu xương thuộc loài nào không hề đơn giản. Hình dạng xương có thể tương đồng giữa gà rừng và gà nhà, trong khi sự khác biệt giữa chúng đôi khi chỉ được làm rõ nhờ phân tích di truyền và đối chiếu với bối cảnh khảo cổ.
Gà từng được coi là linh vật và chiến binh
Điều khiến lịch sử gà nhà đặc biệt là lý do đầu tiên giúp chúng lan rộng có thể không liên quan trực tiếp đến thực phẩm. Trong nhiều xã hội cổ đại, gà trống gắn với sức mạnh, ánh sáng, khả năng báo hiệu bình minh và các nghi lễ tôn giáo.
Tại Ba Tư cổ đại, giáo phái Zoroastrian coi gà trống là loài vật linh thiêng. Bộ kinh Vendidad trong hệ thống kinh điển Avesta đề cao tiếng gáy của gà trống như âm thanh xua đuổi bóng tối. Một truyền thuyết còn kể rằng tiếng gáy buổi sớm giúp bảo vệ nhân loại trước thế lực tà ác.
Khi người Hy Lạp tiếp nhận loài vật này qua Ba Tư, họ từng gọi gà là “chim Ba Tư”. Gà chọi cũng giữ vị trí đáng kể trong đời sống xã hội Hy Lạp. Năm 480 trước Công nguyên, Themistocles được cho là đã dùng hình ảnh hai con gà giao chiến để khích lệ binh sĩ trước trận Salamis.
Người La Mã tiếp tục duy trì sự quan tâm với gà chọi và còn sử dụng gà trong các nghi lễ bói toán trước trận đánh. Hành vi ăn uống, di chuyển và mổ thóc của những con gà được xem như dấu hiệu để dự đoán điềm lành hoặc dữ.
Chọi gà từng gây ra xung đột chính trị
Ở Đông Á, gà chọi cũng không chỉ là trò giải trí đơn thuần. Tả truyện ghi lại một vụ việc xảy ra tại nước Lỗ, khi hai gia tộc quý tộc họ Quý và họ Hậu tổ chức một trận chọi gà có mức độ cạnh tranh rất cao.
Mỗi bên tìm cách tăng lợi thế cho gà của mình. Một gia tộc sử dụng giáp da, trong khi bên còn lại trang bị cựa sắt. Cuộc cá cược và tranh chấp sau đó vượt khỏi phạm vi một cuộc đấu, trở thành xung đột vũ trang, góp phần châm ngòi cho biến loạn khiến vua Lỗ Chiêu Công phải rời bỏ đất nước.
Câu chuyện này cho thấy gà từng có giá trị vượt xa vai trò của một vật nuôi. Những con gà chọi khỏe, hung hãn và có khả năng chiến đấu có thể trở thành tài sản quý. Khi con người di chuyển giữa các vùng đất, họ mang theo gà chọi, qua đó góp phần đưa loài vật này đi xa hơn.
Từ vật linh thiêng đến thực phẩm phổ biến
Vai trò của gà thay đổi mạnh mẽ khi đế chế La Mã mở rộng. Tại đảo Anh thời kỳ đồ sắt, các ghi chép cho biết cư dân địa phương từng coi việc ăn thịt gà là điều cấm kỵ. Xương gà được chôn nguyên vẹn trong các khu mộ, cho thấy chúng có thể giữ vai trò biểu tượng hoặc nghi lễ.
Đến khoảng thế kỷ thứ 3, những khu vực chịu ảnh hưởng của La Mã xuất hiện nhiều hố rác quân sự chứa xương gà có dấu vết chặt bằng dao bếp. Sự thay đổi này phản ánh quá trình gà chuyển từ một con vật gắn với tín ngưỡng sang nguồn thực phẩm trong đời sống thường ngày.
Giới giàu có La Mã còn tìm cách vỗ béo gà để phục vụ những bữa ăn xa hoa. Các ghi chép cổ mô tả việc thiến gà trống, nhốt trong không gian tối và cho ăn nhiều loại thức ăn giàu năng lượng. Những phương pháp này cho thấy việc nuôi gà lấy thịt đã được tổ chức có chủ đích từ rất sớm.
Hơn 20 tỷ con gà đang tồn tại trên toàn cầu
Ngày nay, gà nhà đã trở thành loài chim có số lượng vượt trội so với hầu hết các loài chim khác. Tổng số gà nuôi trên toàn cầu đã vượt 20 tỷ con, lớn hơn mười lần so với loài chim hoang dã được cho là đông nhất, chim quelea mỏ đỏ.
Quy mô chăn nuôi công nghiệp cho thấy mức độ phụ thuộc của con người vào loài gia cầm này. Tại các trang trại lớn ở bang Mato Grosso của Brazil, một dãy chuồng kín có thể chứa khoảng 30.000 con gà thịt lông trắng. Nhiều cá thể được nuôi trong vòng đời khoảng 42 ngày trước khi xuất chuồng.
Gà công nghiệp hiện đại vẫn mang bộ gene tương đối gần với gà rừng đỏ ở Đông Nam Á, nhưng đã thay đổi đáng kể về kích thước, tốc độ tăng trưởng và khả năng sinh sản. Theo tư liệu tham khảo, chưa đến 1% biến đổi trong vật chất di truyền dưới tác động chọn lọc của con người cũng đủ làm mất đi khả năng bay lên cành cây của nhiều giống gà nuôi.
Từ một loài chim rừng sống ở nam Vân Nam, Myanmar và Thái Lan, gà đã theo con người đến nhiều khu vực trên thế giới. Lịch sử của chúng đi qua ba giai đoạn lớn: vật linh thiêng, chiến binh trong các sới đấu và thực phẩm quy mô công nghiệp.
Việc Darwin xác định nhầm quê hương của gà nhà là lời nhắc rằng những kết luận khoa học, dù có ảnh hưởng lâu dài, vẫn có thể được điều chỉnh khi xuất hiện dữ liệu tốt hơn. Với sự kết hợp giữa khảo cổ học, di truyền học và nghiên cứu lịch sử, hành trình của loài gà đang được tái dựng ngày càng rõ ràng.
Thủy Hử: Những bữa ăn gây sốc của hảo hán Lương Sơn
Vì sao chim hiện đại mất răng dù tổ tiên từng có?
MIT cho 200 AI xây nền văn minh ảo không cần trò chuyện
John Ternus: Tân CEO Apple và bài học về thành công lặng lẽ
BlackBerry hồi sinh nhờ phần mềm QNX trên ô tô và robot
Huawei nova 16s Series ra mắt: Camera 200MP, pin 7.000mAh
Nhảy từ vách đá xuống nước: Phim ảnh khác xa thực tế
