Dũng Virgo
Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ nhằm hạn chế chip AI cao cấp đến Trung Quốc đang phải đối mặt với một bài toán khó: hàng hóa có thể không đi thẳng từ Mỹ đến người mua cuối cùng, mà được phân tách qua nhiều nhà cung cấp, quốc gia trung chuyển và doanh nghiệp có quan hệ sở hữu phức tạp.
Báo cáo mới từ C4ADS, tổ chức nghiên cứu hoạt động thương mại có trụ sở tại Washington, đã mô tả ba tuyến chính được cho là giúp GPU NVIDIA bị hạn chế xuất khẩu xuất hiện tại Trung Quốc. Tổng giá trị phần cứng mà nhóm này truy dấu được qua một doanh nghiệp Đông Nam Á lên tới 4,6 tỷ USD trong giai đoạn 2023-2025.
Con số trên không đồng nghĩa toàn bộ số chip đều đã được xác nhận đến tay một khách hàng cụ thể tại Trung Quốc. C4ADS nhấn mạnh đây là phần giao dịch có thể nhận diện từ dữ liệu thương mại, vì vậy quy mô thực tế có thể lớn hơn.
Vì sao lệnh cấm khó kiểm soát đến vậy?
Mỹ đã cấm NVIDIA bán trực tiếp các GPU AI mạnh như H100, A100 và dòng Blackwell cho Trung Quốc. Một số sản phẩm khác, trong đó có H20, được phép giao dịch nhưng phải tuân theo những giới hạn nhất định. Với H200 của NVIDIA và MI325X của AMD, hoạt động xuất khẩu có thể phải được xem xét theo từng trường hợp và chịu mức thuế 25%.
Ở chiều ngược lại, Trung Quốc cũng đưa ra các biện pháp hạn chế mua chip AI của Mỹ nhằm khuyến khích ngành bán dẫn trong nước, đặc biệt là sản phẩm do Huawei phát triển. Tuy nhiên, quy định ở cấp chính sách không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc kiểm soát được từng linh kiện sau khi chúng rời khỏi nhà sản xuất hoặc nhà phân phối.
GPU máy chủ thường đi qua một chuỗi cung ứng dài. Chip có thể được sản xuất, đóng gói, kiểm thử, đưa vào hệ thống máy chủ rồi tiếp tục vận chuyển qua nhiều quốc gia. Mỗi lần thay đổi người bán, điểm đến hoặc hình thức đóng gói lại tạo thêm một lớp trung gian khiến việc xác định người dùng cuối trở nên khó khăn.
Ba tuyến đường được C4ADS nhận diện
1. Ẩn trong các hợp đồng mua sắm của viện nghiên cứu
Tuyến đầu tiên liên quan đến trường đại học và viện nghiên cứu tại Trung Quốc. Theo C4ADS, một số hợp đồng mua sắm lớn được chia cho nhiều nhà cung cấp hoặc nhà tích hợp hệ thống quy mô nhỏ. GPU bị hạn chế có thể nằm lẫn trong những lô thiết bị khác, khiến việc kiểm tra từng sản phẩm và xác định mục đích sử dụng trở nên phức tạp.
Từ tháng 7/2025 đến tháng 1/2026, nhóm nghiên cứu xác định 56 GPU với tổng giá trị khoảng 1,7 triệu USD được đưa vào Trung Quốc theo phương thức này. Một số tổ chức mua hàng được cho là có mối liên hệ với Đảng Cộng sản Trung Quốc, các cơ quan quốc phòng hoặc tình báo.
Đây không phải lần đầu C4ADS đề cập đến vai trò của các viện nghiên cứu. Một cuộc điều tra trước đó, dựa trên hồ sơ chính phủ trong nhiều năm, đã truy dấu khoảng 6,48 triệu USD chip đi vào Trung Quốc thông qua các tổ chức nghiên cứu.
Điểm đáng chú ý là hình thức mua sắm này có thể tạo ra vẻ ngoài hợp pháp cho cả lô hàng. Một trường đại học có thể mua máy chủ cho mục đích nghiên cứu, nhưng quá trình kiểm tra vẫn cần xác định rõ cấu hình, số lượng GPU và người sử dụng cuối cùng thay vì chỉ dựa trên tên của đơn vị đặt hàng.
2. Tận dụng các mắt xích trong chuỗi logistics bán dẫn
Tuyến thứ hai nằm trong chính mạng lưới vận chuyển của ngành bán dẫn. Phần lớn GPU NVIDIA được sản xuất và đóng gói tại TSMC ở Đài Loan. Trước khi đến trung tâm dữ liệu, chúng có thể đi qua các cơ sở kiểm thử, nhà tích hợp hoặc đơn vị logistics tại nhiều quốc gia.
Việc một lô chip xuất hiện ở Việt Nam, Ấn Độ hoặc Malaysia chưa nhất thiết là dấu hiệu bất thường, bởi các quốc gia này có vai trò trong chuỗi cung ứng điện tử. Tuy nhiên, nhiều chặng vận chuyển cũng có thể tạo khoảng trống để hàng hóa bị chuyển hướng khỏi điểm đến ban đầu.
Phân tích dữ liệu từ năm 2022 đến 2025 của C4ADS cho thấy khoảng 13,4 triệu USD GPU NVIDIA, gồm A100, H100/GH100 và AD102, từng được vận chuyển qua Việt Nam, Ấn Độ và Malaysia. Một số lô hàng bắt đầu từ Đài Loan, đi qua Việt Nam với lý do liên quan đến hoạt động kiểm thử chip, trước khi tiếp tục di chuyển.
Một phần hàng hóa sau đó được đưa đến Hong Kong. Hai doanh nghiệp được nhắc đến ở khâu nhập khẩu là Profit New Limited và ELB International Limited. Riêng Profit New được cho là đã giao dịch lượng chip trị giá 8,7 triệu USD chỉ trong một ngày vào tháng 3/2025.
C4ADS cũng phát hiện những điểm bất thường trong hồ sơ thương mại của một số lô hàng. Dữ liệu có thể thiếu thông tin về chi phí, bảo hiểm, trọng lượng hoặc cước vận chuyển. Một số giá trị khai báo được ghi bằng những con số tròn hoặc bằng 0, khiến nhóm nghiên cứu đặt câu hỏi về mức độ chính xác của hồ sơ.
3. Doanh nghiệp có quyền sở hữu khó xác định
Tuyến thứ ba có quy mô lớn nhất trong báo cáo liên quan đến Megaspeed International. C4ADS truy dấu lượng phần cứng NVIDIA trị giá tới 4,6 tỷ USD đi vào Trung Quốc thông qua doanh nghiệp này. Trong giai đoạn 2023-2025, Megaspeed được mô tả là một trong những nhà nhập khẩu phần cứng NVIDIA lớn nhất Đông Nam Á.
Megaspeed hoạt động tại Singapore, Indonesia và Malaysia. Công ty từng thuộc sở hữu của 7Road Holdings, một doanh nghiệp game Trung Quốc, trước khi được Swiftdata, một công ty Singapore khác, mua lại vào năm 2023. Sau quá trình chuyển giao, nữ doanh nhân Trung Quốc Huang Le trở thành cổ đông lớn.
Theo nhận định của C4ADS, Huang Le có thể vẫn giữ quyền kiểm soát Megaspeed. Trong khi đó, danh tính chủ sở hữu cuối cùng của Swiftdata chưa được làm rõ. Chuỗi sở hữu nhiều tầng như vậy khiến cơ quan quản lý khó xác định ai thực sự kiểm soát doanh nghiệp, ai chịu trách nhiệm với lô hàng và hàng hóa cuối cùng được chuyển cho đơn vị nào.
Điểm gây chú ý nhất là Megaspeed được cho là đã tiếp nhận cả chip Blackwell, dòng sản phẩm thuộc diện bị Mỹ hạn chế xuất khẩu sang Trung Quốc. Nếu thông tin này được xác minh đầy đủ, đây sẽ là ví dụ cho thấy việc theo dõi một GPU từ nhà máy đến người dùng cuối khó khăn như thế nào khi hàng hóa đi qua nhiều pháp nhân và quốc gia.
Khoảng cách giữa quy định và kiểm tra sau bán hàng
Vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở việc cấp phép xuất khẩu. Một lô hàng có thể rời điểm bán với giấy tờ phù hợp, nhưng sau đó được bán lại, lắp vào máy chủ khác hoặc chuyển sang quốc gia thứ ba. Khi không có cơ chế kiểm tra hiệu quả sau giao hàng, nhà chức trách khó biết thiết bị đang được sử dụng ở đâu và bởi tổ chức nào.
Đây cũng là lý do những tuyến qua Đông Nam Á có ý nghĩa đặc biệt trong báo cáo. Khu vực này vừa tham gia sâu vào chuỗi cung ứng điện tử, vừa có nhiều trung tâm logistics và doanh nghiệp trung gian. Không phải mọi giao dịch qua khu vực đều vi phạm, nhưng việc phân biệt hoạt động gia công, kiểm thử hợp pháp với hành vi chuyển hướng hàng hóa đòi hỏi dữ liệu chi tiết hơn.
Trong bối cảnh Trung Quốc đang tìm cách phát triển năng lực bán dẫn riêng, nguồn GPU NVIDIA bị hạn chế vẫn có giá trị lớn đối với các trung tâm dữ liệu và hệ thống huấn luyện AI. Điều này làm tăng động lực tìm kiếm nguồn cung bên ngoài, đồng thời khiến các quy định xuất khẩu trở thành một phần của cuộc cạnh tranh công nghệ rộng hơn. Những nỗ lực của Trung Quốc trong việc phát triển chip tiên tiến cũng đang được theo dõi sát sao, chẳng hạn hướng tiếp cận DUV và GAA được đề cập trong bài viết về lộ trình chip dưới 3 nm.
C4ADS đề xuất gì?
Để thu hẹp khoảng trống kiểm soát, C4ADS đề xuất Mỹ tăng nhân sự và nguồn lực cho Cục Công nghiệp và An ninh. Trọng tâm không chỉ là xét duyệt trước khi xuất khẩu, mà còn phải kiểm tra điểm đến thực tế của chip sau khi được bán và xác minh người sử dụng cuối.
Các nhà sản xuất, nhà phân phối và doanh nghiệp cung cấp thiết bị bán dẫn cũng được khuyến nghị xây dựng quy trình thẩm tra sâu hơn. Quy trình này có thể bao gồm truy xuất quyền sở hữu doanh nghiệp, kiểm tra quan hệ giữa các cổ đông, đối chiếu tuyến vận chuyển và tiến hành kiểm tra sau giao hàng.
Tuy nhiên, thực hiện các biện pháp trên không đơn giản. Xác minh người dùng cuối đòi hỏi sự hợp tác của những quốc gia nơi hàng hóa đi qua. Trong thực tế, mức độ chia sẻ dữ liệu và phối hợp giữa các chính phủ không đồng nhất. Doanh nghiệp cũng có thể thay đổi tên, cơ cấu sở hữu hoặc nhà cung cấp trong thời gian ngắn.
Điều 4,6 tỷ USD nói lên điều gì?
Con số 4,6 tỷ USD cho thấy lệnh cấm xuất khẩu không thể chỉ dựa vào việc ngăn hàng hóa rời khỏi lãnh thổ Mỹ. Khi GPU đã trở thành sản phẩm có giá trị chiến lược và dễ vận chuyển hơn nhiều thiết bị công nghiệp lớn, mạng lưới trung gian có thể nhanh chóng hình thành để đáp ứng nhu cầu.
Dù vậy, cần phân biệt giữa dữ liệu điều tra, dấu hiệu rủi ro và kết luận pháp lý. Báo cáo C4ADS cung cấp các giao dịch và mối liên hệ đáng chú ý, nhưng việc một doanh nghiệp xuất hiện trong chuỗi vận chuyển không tự động chứng minh doanh nghiệp đó vi phạm quy định xuất khẩu.
Trong thời gian tới, cuộc cạnh tranh AI nhiều khả năng sẽ tiếp tục tác động đến thị trường phần cứng, giá máy chủ và nguồn cung linh kiện. Các nhà sản xuất có thể phải đầu tư nhiều hơn vào hệ thống truy xuất, trong khi cơ quan quản lý cần theo dõi toàn bộ vòng đời của chip thay vì chỉ kiểm tra tại cửa khẩu. Đây là thách thức lớn, tương tự áp lực nguồn cung từng khiến giá PC và linh kiện biến động.
OmiCX giúp doanh nghiệp hiện đại hóa Contact Center không gián đoạn
Revive Thể Thao kêu gọi triệu lời cổ vũ cho tuyển Việt Nam
Samsung mở mô hình giặt sấy tự phục vụ 24/7 tại TP.HCM
Công ty bị phạt 15 triệu đồng vì cài phần mềm trái phép
Mẹ kiện OpenAI sau khi con trai tử vong vì sốc ma túy
Giá PC có thể tăng đến giữa 2027 dù nguồn RAM đang cải thiện
Vụ kiện chống độc quyền đẩy cuộc đua AI vào thế khó
