Dũng Virgo
Một chuyến công tác đến Trung Quốc đã khiến Gordon Saft, Giám đốc tòa soạn của tạp chí Rest of World, phải nhìn lại nhiều nhận định quen thuộc về cuộc cạnh tranh công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc. Ông đến cùng một đoàn gồm các nhà quản lý và chuyên gia trong lĩnh vực truyền thông, công nghệ, chính sách công và tài chính, với mục tiêu tìm hiểu sâu hơn về AI và robot.
Trước chuyến đi, Gordon Saft cho rằng Trung Quốc có thể tạo ra cảm giác hoàn toàn khác biệt so với Mỹ. Tuy nhiên, điều làm ông ngạc nhiên lại là những điểm tương đồng. Cả hai quốc gia đều đang theo đuổi những bước tiến lớn trong AI, nhưng cách biến công nghệ này thành sản phẩm và ứng dụng đời thực lại có nhiều khác biệt đáng chú ý.
“Thật sự chóng mặt, Trung Quốc cho tôi cảm giác đúng như vậy”, Gordon Saft chia sẻ sau chuyến đi.
Điều bất ngờ không nằm ở khác biệt
Trong nhiều năm, các cuộc thảo luận về AI tại Mỹ thường được trình bày theo hướng đối lập rõ ràng. Một bên là câu hỏi nên mở rộng quyền tiếp cận công nghệ hay kiểm soát chặt chẽ, bên kia là cuộc tranh luận giữa các mô hình ngôn ngữ lớn và những hệ thống có khả năng hiểu, tương tác với thế giới thực.
Đằng sau những tranh luận đó là một cách nhìn rộng hơn: Mỹ và Trung Quốc được xem như hai mô hình cạnh tranh, cùng phát triển AI nhưng hướng đến những tương lai khác nhau. Gordon muốn kiểm chứng nhận định này sau khoảng 18 tháng kể từ khi DeepSeek tạo ra nhiều thay đổi trong cuộc thảo luận về AI nguồn mở.
Sự khác biệt về thể chế và môi trường chính trị giữa hai nước là điều không thể phủ nhận. AI cũng kéo theo những rủi ro mà mọi quốc gia đều phải cân nhắc, từ an toàn hệ thống đến tác động kinh tế và xã hội. Thế nhưng, sau khi trực tiếp trò chuyện với nhiều người tại Trung Quốc, Gordon nhận thấy các điểm tương đồng mới là phần gây bất ngờ nhất.
Ông từng thực hiện những chuyến đi tương tự tại một số thành phố châu Âu. Ở đó, các cuộc trò chuyện thường xoay quanh sự trì trệ, bất ổn và tâm lý bi quan về công nghệ cũng như triển vọng tăng trưởng. Trái lại, không khí tại Trung Quốc cho ông cảm nhận về sự năng động và niềm tin mạnh mẽ vào tương lai công nghệ.
Trung Quốc ưu tiên đưa AI vào đời sống
Chủ đề xuất hiện thường xuyên trong các cuộc trao đổi là mục tiêu đưa AI ra khỏi phòng thí nghiệm càng nhanh càng tốt. Robot, sản xuất công nghiệp, xe điện và các hệ thống có khả năng tương tác với môi trường thực tế được nhắc đến như những hướng triển khai quan trọng.
Gordon cho rằng sự tập trung này có thể bắt nguồn từ cả niềm tin chiến lược lẫn sức ép từ hoàn cảnh. Khi gặp hạn chế trong việc tiếp cận các loại chip tiên tiến, Trung Quốc có thêm động lực để tìm lợi thế ở những lĩnh vực mà mình sở hữu năng lực sản xuất và thị trường quy mô lớn.
Thay vì chỉ cạnh tranh bằng một mô hình AI đứng đầu, các doanh nghiệp Trung Quốc có xu hướng tìm cách tích hợp công nghệ vào nhà máy, phương tiện giao thông và các dịch vụ hàng ngày. Cách tiếp cận này khiến cuộc đua AI không còn chỉ được đo bằng điểm số mô hình hay năng lực tính toán.
Một câu hỏi quan trọng hơn bắt đầu xuất hiện: quốc gia nào có thể tạo ra nhiều tương tác chất lượng cao giữa AI và thế giới thực hơn? Những dữ liệu, quy trình sản xuất và tình huống vận hành thu được trong môi trường thực tế có thể trở thành nguồn lực quan trọng cho thế hệ AI tiếp theo.
Đây cũng là lý do cuộc tranh luận về mô hình ngôn ngữ lớn và mô hình thế giới vẫn sôi động tại Trung Quốc. Nếu AI trong tương lai cần hiểu không gian, vật thể, chuyển động và con người, thì robot, xe điện và nhà máy tự động sẽ không chỉ là sản phẩm thương mại. Chúng còn có thể trở thành môi trường để AI học hỏi và được kiểm nghiệm.
An toàn AI được nhìn như năng lực chiến lược
Một điểm khiến Gordon chú ý là tần suất chủ đề an toàn AI xuất hiện trong các cuộc trao đổi. Theo chia sẻ được ông ghi nhận, trách nhiệm về an toàn AI tại Trung Quốc ngày càng gắn với bộ máy an ninh quốc gia. AI tiên tiến được nhìn nhận trước hết như một năng lực chiến lược, sau đó mới là công nghệ phục vụ người tiêu dùng.
Góc nhìn này khác với cách mô tả đơn giản rằng đổi mới sáng tạo luôn đối lập với quản lý. Trên thực tế, cả Mỹ và Trung Quốc đều phải tìm cách cân bằng giữa tốc độ phát triển, khả năng triển khai và các rủi ro liên quan đến AI. Khác biệt nằm ở ưu tiên, cách tổ chức và bối cảnh chính sách của mỗi nước.
Một số chuyên gia về Trung Quốc cũng nhận xét rằng các phát biểu gần đây của ông Tập Cận Bình về AI có nhiều nội dung kỹ thuật và tinh tế hơn hình dung phổ biến của các nhà quan sát phương Tây. Bắc Kinh đồng thời cố gắng xây dựng hình ảnh một bên quản lý AI có trách nhiệm, thay vì chỉ được nhìn nhận như một đối thủ cạnh tranh công nghệ.
Gordon nhận ra rằng hai cường quốc dường như đang nhìn vào hai bản đồ khác nhau. Tại Mỹ, giới hạn thường được đặt ở năng lực của các mô hình tiên phong, trong khi vấn đề nguồn cung đất hiếm cũng là một mối quan tâm. Ở Trung Quốc, cuộc trò chuyện thường quay lại với câu hỏi làm thế nào để nhanh chóng đưa các hệ thống AI mạnh vào sản xuất và đời sống.
Từ điện thoại đến xe điện trong cùng một hệ sinh thái
Ấn tượng rõ nhất của Gordon đến vào đêm cuối cùng tại Thượng Hải. Ông ghé cửa hàng flagship của Huawei trên đường Nam Kinh, nằm đối diện với một cửa hàng Apple Store. Không gian vốn có thể được dùng cho khu hỗ trợ khách hàng tại Apple lại được Huawei bố trí với những chiếc xe điện.
Hình ảnh này cho thấy ranh giới giữa các ngành công nghệ tại Trung Quốc đang trở nên linh hoạt. Một công ty nổi tiếng với điện thoại thông minh có thể đồng thời theo đuổi xe điện, phần mềm và các hệ thống kết nối. Thay vì chỉ bán một thiết bị, doanh nghiệp có thể xây dựng hệ sinh thái trải dài từ phần cứng tiêu dùng đến phương tiện giao thông.
Trước đó, đoàn của Gordon đã ghé nhà máy Xiaomi. Tại đây, ông chứng kiến dây chuyền lắp ráp có sự tham gia của robot và những chiếc xe điện di chuyển qua các công đoạn sản xuất. Ông mô tả trải nghiệm này giống như đang đi qua một trò chơi cảm giác mạnh trong công viên giải trí, bởi tốc độ và mức độ tự động hóa của dây chuyền.
Xiaomi từng được biết đến chủ yếu với điện thoại. Tuy nhiên, chỉ sau vài năm, hãng đã trở thành một trong những nhà sản xuất xe điện lớn tại Trung Quốc. Sự chuyển dịch này cho thấy năng lực thiết kế, chuỗi cung ứng và sản xuất phần cứng có thể được tái sử dụng cho một ngành mới nếu doanh nghiệp sở hữu đủ nguồn lực và thị trường.
Trong khi đó, Apple đã dành nhiều năm cho dự án ô tô nhưng cuối cùng từ bỏ. Gordon không dùng sự tương phản này để kết luận rằng một bên hoàn toàn vượt trội. Ông muốn nhấn mạnh rằng cảm nhận về tính thực tế phụ thuộc rất nhiều vào nơi người quan sát bắt đầu hành trình.
Với Apple, trọng tâm vẫn gắn chặt với hệ sinh thái thiết bị cá nhân. Với Xiaomi, năng lực sản xuất phần cứng tiêu dùng có thể trở thành nền tảng để bước vào xe điện. Hai hướng đi không giống nhau, nhưng đều phản ánh cách mỗi công ty xác định lợi thế của mình.
“Chóng mặt” vì những thay đổi diễn ra đồng thời
Điều khiến Gordon Saft choáng ngợp không phải một phát minh đơn lẻ. Đó là việc ông liên tục bắt gặp những sản phẩm quen thuộc nhưng được phát triển trong một hệ sinh thái và bối cảnh chính trị khác: điện thoại thông minh, quán cà phê vận hành bằng robot, xe điện có thiết kế khí động học và nhà máy sử dụng tự động hóa.
Mỗi ví dụ riêng lẻ có thể không hoàn toàn xa lạ với người Mỹ. Robot đã xuất hiện trong nhiều nhà máy, xe điện đang được phát triển ở nhiều quốc gia và AI cũng được tích hợp vào ngày càng nhiều dịch vụ. Tuy nhiên, khi tất cả cùng xuất hiện với mật độ cao trong một chuyến đi, người quan sát dễ cảm nhận rõ tốc độ triển khai của Trung Quốc.
Đây là khác biệt quan trọng giữa việc sở hữu công nghệ và việc phổ biến công nghệ. Một mô hình AI mạnh có thể thu hút sự chú ý, nhưng khả năng đưa nó vào dây chuyền sản xuất, phương tiện và các dịch vụ thường ngày mới quyết định mức độ tác động đến nền kinh tế.
Độc giả quan tâm đến xu hướng này có thể xem thêm phân tích về cơn khát phần cứng phục vụ AI. Ở chiều xe điện, câu chuyện mở rộng năng lực sản xuất cũng đang diễn ra tại nhiều thị trường, trong đó có hành trình xây nhà máy của VinFast tại Ấn Độ và Indonesia.
Bài học từ góc nhìn của một người quan sát
Chuyến đi của Gordon không đưa ra kết luận rằng Mỹ hay Trung Quốc chắc chắn sẽ chiến thắng trong cuộc đua AI. Thay vào đó, trải nghiệm này cho thấy cách nhìn chỉ tập trung vào sự khác biệt giữa hai quốc gia có thể bỏ qua một yếu tố quan trọng: cả hai đều đang tìm cách biến AI thành nền tảng của các ngành kinh tế mới.
Trung Quốc tạo ấn tượng mạnh nhờ tốc độ kết nối AI với robot, sản xuất và xe điện. Mỹ vẫn giữ vai trò quan trọng trong nghiên cứu mô hình tiên phong và các nền tảng công nghệ. Tương lai có thể không được quyết định bởi một tiêu chí duy nhất, chẳng hạn mô hình nào lớn hơn hay quốc gia nào sở hữu nhiều chip hơn.
Cuộc cạnh tranh nhiều khả năng sẽ phụ thuộc vào khả năng kết hợp giữa nghiên cứu, dữ liệu, hạ tầng, sản xuất và thị trường. Trong bức tranh đó, Trung Quốc đang đặt cược lớn vào việc biến AI thành một phần hữu hình của nền kinh tế. Chính sự hiện diện dày đặc của công nghệ trong đời sống đã khiến một chuyên gia đến từ Mỹ phải thừa nhận cảm giác “chóng mặt” sau chuyến khảo sát.
Character.AI phá sản dù có 12 triệu người dùng: Vì sao?
REA giúp AI khám phá logic bên trong phần mềm
Trump yêu cầu dùng “SI” thay cho “AI”, Musk hưởng ứng
AI ngân hàng giao dịch lớn sẽ chịu quản lý rủi ro cao từ 15/11
Anthropic siết quy tắc dùng Claude với hành vi lạm dụng AI
AI khiến dân văn phòng Trung Quốc phải làm việc bằng 3
TP.HCM đề xuất vốn đối ứng để thúc đẩy AI
