Dũng Virgo
Đảo Middle ở bang Victoria, Australia từng là nơi sinh sống an toàn của hàng trăm con chim cánh cụt tí hon. Thế nhưng chỉ trong vài năm, quần thể này bị đẩy đến bờ vực tuyệt chủng khi cáo đỏ tìm được đường từ đất liền ra đảo.
Giải pháp cứu đàn chim nghe có vẻ ngược đời: đưa những chú chó chăn cừu Maremma màu trắng, nặng khoảng 40 kg, đến sống cùng chúng. Chó không trực tiếp săn cáo, cũng không cần truy đuổi từng con mồi. Nhiệm vụ của chúng là tạo ra một vùng lãnh thổ khiến kẻ săn mồi phải dè chừng.
Từ công trình bảo vệ cảng đến thảm họa sinh thái
Cuối thế kỷ 19, chính quyền Warrnambool xây dựng đê chắn sóng để giúp tàu thuyền cập bến an toàn. Công trình này làm thay đổi dòng vận chuyển bùn cát tự nhiên trong khu vực. Theo thời gian, cát tích tụ và hình thành một dải bãi bồi nối đảo Middle với đất liền khi thủy triều rút.
Khoảng cách giữa đảo và đất liền có lúc chỉ còn khoảng 75 m. Đối với con người, đây là một lối tiếp cận thuận tiện. Nhưng với các loài săn mồi trên đất liền, dải cát lại vô tình biến một hòn đảo biệt lập thành mục tiêu dễ xâm nhập.
Chim cánh cụt tí hon chỉ cao khoảng 33 cm và nặng gần 1 kg. Chúng không biết bay, di chuyển chậm trên mặt đất và thường lên bờ vào ban đêm sau khi kiếm ăn trên biển. Những đặc điểm này khiến chúng gần như không có khả năng chống lại một loài săn mồi nhanh nhẹn như cáo đỏ.
Cáo đỏ biến đảo Middle thành nơi săn mồi lý tưởng
Cáo đỏ được đưa vào Australia trước đây để phục vụ hoạt động săn bắn. Loài vật này có trọng lượng khoảng 4-8 kg, thích nghi tốt với nhiều môi trường và có phạm vi hoạt động rộng. Khi phát hiện dải cát dẫn ra đảo, cáo đỏ nhanh chóng tận dụng cơ hội.
Mối nguy không chỉ nằm ở khả năng săn bắt của cáo. Cáo đỏ còn có tập tính được gọi là “tàn sát dư thừa”: chúng có thể giết nhiều con mồi hơn nhu cầu ăn uống tức thời. Với những con chim cánh cụt không thể bay và phản ứng chậm, một cuộc đột kích ban đêm có thể gây thiệt hại đặc biệt lớn.
Năm 1999, các cuộc khảo sát ghi nhận hơn 500 chim cánh cụt trưởng thành, trong khi tổng quần thể từng vượt quá 800 con. Đến năm 2003, khoảng 100 con bị giết. Hai năm sau, lực lượng chức năng phát hiện 268 xác chim chỉ trong một ngày.
Đêm 21/9/2005, nhân viên bảo tồn túc trực tại sáu điểm lên đảo trong một giờ nhưng chỉ ghi nhận bốn con chim cánh cụt sống sót trở về. Từ một quần thể đông đúc, đảo Middle gần như mất toàn bộ đàn chim chỉ sau vài mùa sinh sản.
Vì sao săn cáo không giải quyết được vấn đề?
Biện pháp đầu tiên của chính quyền là bắn cáo vào ban đêm và hun khói các hang trên đất liền. Năm 2005, thợ săn tiêu diệt được 15 con cáo. Tuy nhiên, kết quả này không đủ để bảo vệ đảo trong dài hạn.
Hoạt động nổ súng gần khu dân cư đòi hỏi phong tỏa đường, xin phép và phối hợp với cảnh sát. Việc tuần tra mỗi đêm vừa tốn kém vừa tiềm ẩn rủi ro. Quan trọng hơn, cáo đỏ có địa bàn lớn. Khi nguồn thức ăn vẫn dồi dào, những cá thể mới có thể nhanh chóng xuất hiện và tiếp tục tìm cách ra đảo.
Trường hợp đảo Middle cho thấy kiểm soát một loài xâm lấn không chỉ là bài toán “diệt càng nhiều càng tốt”. Nếu không thể duy trì việc loại bỏ liên tục, khoảng trống sinh thái sẽ sớm bị lấp đầy. Các nhà bảo tồn cần một phương án khiến cáo chủ động tránh xa khu vực có chim cánh cụt.
Ý tưởng dùng chó Maremma xuất hiện như thế nào?
Bước ngoặt đến từ Alan Marsh, một chủ trang trại gà từng đối phó với các cuộc tấn công của cáo. Trang trại của ông được bảo vệ hiệu quả nhờ chó chăn cừu Maremma. Marsh nhận ra rằng chim cánh cụt, dù khác xa gà về hình dáng, cũng là những con vật nhỏ bé và dễ bị tấn công khi không có hàng rào bảo vệ.
Ý tưởng cốt lõi không phải là dùng chó để săn cáo, mà là khiến cáo tin rằng khu vực này đã có một đối thủ lớn hơn và nguy hiểm hơn xuất hiện.
Sau sự thúc đẩy của David Williams và chính quyền địa phương, một chương trình thử nghiệm được phê duyệt vào tháng 10/2006. Chú chó Oddball được đưa lên đảo trong một thử nghiệm kéo dài bốn tuần, dù thời gian thực tế nó làm nhiệm vụ chỉ khoảng ba tuần. Trong khoảng thời gian đó, không có con chim cánh cụt nào bị cáo hãm hại.
“Cảnh quan sợ hãi” bảo vệ chim mà không cần giao chiến
Maremma là giống chó được chọn lọc qua nhiều thế hệ để canh giữ gia súc. Chúng có xu hướng sống cùng đàn vật cần bảo vệ, quan sát lãnh thổ và phát tín hiệu cảnh báo thay vì truy đuổi mọi sinh vật nhỏ. Bản năng này phù hợp với yêu cầu đặc biệt ở đảo Middle.
Một con chó Maremma có thể nặng khoảng 40 kg, lớn hơn rất nhiều so với chim cánh cụt tí hon. Tuy nhiên, kích thước không phải yếu tố duy nhất quyết định thành công. Chó phải được huấn luyện từ nhỏ bằng cách sống chung với gà, làm quen với mùi và tiếng động của chim biển, đồng thời học cách giữ bình tĩnh khi đàn chim di chuyển xung quanh.
Những cá thể có hành vi đùa quá mạnh hoặc vô tình làm chim bị thương sẽ bị loại khỏi chương trình. Điều này cho thấy chó bảo vệ không thể được đưa đến đảo một cách tùy tiện. Chúng phải vừa đủ mạnh để khiến cáo sợ hãi, vừa đủ kiểm soát để không trở thành mối nguy mới.
Trong sinh thái học, hiệu ứng này thường được mô tả bằng khái niệm “cảnh quan sợ hãi”. Mùi hương, tiếng sủa và dấu hiệu đánh dấu lãnh thổ của chó khiến cáo cảm nhận sự hiện diện của một loài săn mồi lớn hơn. Thay vì liều lĩnh tiếp cận đảo, cáo có xu hướng tránh khu vực đó.
Oddball chỉ là khởi đầu của dự án
Oddball trở nên nổi tiếng sau khi câu chuyện được chuyển thể thành phim điện ảnh vào năm 2015. Tuy nhiên, hình ảnh trên màn ảnh có phần cô đọng khi biến chú chó thành người hùng đơn độc. Trên thực tế, Oddball chỉ tham gia trong thời gian ngắn của giai đoạn thử nghiệm.
Sau đó, những chú chó như Tula và Eudy mới là lực lượng duy trì công việc trong nhiều năm. Nhờ sự hiện diện đều đặn của chó Maremma, quần thể chim cánh cụt tăng lên khoảng 180 con trong mùa sinh sản 2016-2017. Một thử nghiệm thực địa năm 2024 cũng cho thấy khu vực có chó hoạt động ghi nhận sự xuất hiện của cáo giảm rõ rệt.
Dù vậy, dự án từng chịu một tổn thất nghiêm trọng vào tháng 8/2017. Thời tiết xấu và triều cường khiến đội bảo vệ chưa đưa chó lên đảo. Họ cho rằng cáo khó có thể bơi qua trong điều kiện đó, nhưng hải lưu thay đổi đã giúp chim cánh cụt quay về sớm, còn những con cáo đói vẫn tìm được cách vượt qua.
Đợt tấn công này khiến 142 con chim cánh cụt thiệt mạng. Khi Tula và Eudy trở lại, các cuộc tấn công lập tức dừng lại. Sự kiện này buộc chương trình phải thay đổi chiến lược: chó cần được duy trì quanh năm, không để xuất hiện khoảng trống bảo vệ vào những thời điểm quan trọng.
Bảo tồn bằng chó vẫn cần công nghệ hỗ trợ
Sau gần hai thập kỷ, mô hình Maremma tiếp tục đối mặt với nhiều thách thức. Cầu gỗ dẫn ra đảo xuống cấp vì hơi muối, những con chó bảo vệ cũng già đi, trong khi nước biển ấm lên có thể làm giảm nguồn thức ăn của chim cánh cụt.
Chính quyền địa phương đang hướng đến sự kết hợp giữa chó canh gác, thiết bị bay không người lái và hệ thống giám sát hồng ngoại. Drone có thể hỗ trợ quan sát những khu vực khó tiếp cận, còn camera hồng ngoại giúp phát hiện chuyển động vào ban đêm mà không làm xáo trộn đời sống của chim.
Cách làm này không thay thế hoàn toàn chó Maremma. Công nghệ có thể phát hiện và ghi nhận, nhưng mùi hương, tiếng sủa và sự hiện diện trực tiếp của chó mới tạo ra sức ép tự nhiên đối với cáo. Khi kết hợp hai phương pháp, lực lượng bảo tồn có thêm dữ liệu để phản ứng sớm và giảm phụ thuộc vào việc săn bắn.
Bài học từ đảo Middle
Câu chuyện ở đảo Middle cho thấy một thay đổi do con người tạo ra trong hạ tầng có thể kéo theo chuỗi tác động sinh thái ngoài dự đoán. Đê chắn sóng giúp cảng hoạt động an toàn hơn, nhưng sự tích tụ cát lại mở đường cho loài săn mồi tiếp cận một quần thể vốn được bảo vệ bởi vị trí biệt lập.
Giải pháp dùng chó Maremma cũng cho thấy bảo tồn hiệu quả không nhất thiết phải dựa vào biện pháp can thiệp mạnh. Thay vì liên tục truy tìm và tiêu diệt từng con cáo, các nhà quản lý tạo ra một tín hiệu tự nhiên khiến cáo không muốn bước vào khu vực nguy hiểm.
Tuy nhiên, đây không phải công thức có thể áp dụng cho mọi nơi. Chó phải được tuyển chọn, huấn luyện và chăm sóc nghiêm ngặt; lịch bảo vệ cần liên tục; hạ tầng và sức khỏe của vật nuôi phải được theo dõi. Với đảo Middle, thành công đến từ sự kết hợp giữa hiểu biết về tập tính động vật, quản lý môi trường và sự kiên trì trong nhiều năm.
4 tín hiệu cho thấy việc uống rượu đang vượt khỏi kiểm soát
Vì sao hươu không thể trở thành vật cưỡi trong chiến tranh?
Trầm cảm dưới góc nhìn tiến hóa: Cơ chế sinh tồn bị mắc kẹt
Chữ viết Maya: Vì sao một nền văn minh từng rực rỡ suy tàn?
Chim cút: Gia cầm đẻ trứng giỏi nhưng vẫn đầy bản năng hoang dã
