Dũng Virgo
AI chưa thay thế toàn bộ con người, nhưng đang làm thay đổi cách các doanh nghiệp Trung Quốc tổ chức công việc. Một nhân sự hiện có thể phải đảm nhận nhiệm vụ của hai hoặc ba vị trí trước đây, trong khi thời hạn dự án bị rút ngắn và yêu cầu tuyển dụng ngày càng khắt khe.
Với nhiều người lao động, đây không còn là dự báo xa về tương lai. Làn sóng tự động hóa đã xuất hiện ngay trong những công việc văn phòng vốn được xem là tương đối ổn định, từ phân tích dữ liệu, thiết kế, biên tập cho tới chăm sóc khách hàng.
Một công cụ tự động hóa đã thay thế chính người tạo ra nó
Wu Qiong, một nhân viên phân tích dữ liệu tại Trung Quốc, từng phụ trách theo dõi lượng token khách hàng sử dụng, phân tích số liệu và tính toán biên lợi nhuận cho một công ty phát triển web.
Trong quá trình doanh nghiệp chuyển hướng mạnh sang AI, Wu được giao nhiệm vụ tự động hóa những báo cáo lặp lại mà cô vẫn thực hiện mỗi ngày. Sau khi công cụ hoàn thiện, các báo cáo có thể vận hành gần như tự động và không cần nhiều người giám sát.
Đến tháng 4/2026, công ty tiến hành cắt giảm nhân sự. Wu ước tính hơn 60% nhân viên bị cho nghỉ việc, còn bộ phận 50 người của cô bị xóa sổ hoàn toàn. Trớ trêu ở chỗ, cô đã góp phần xây dựng hệ thống khiến công việc của mình không còn cần đến con người.
“Tôi biết AI đang phát triển rất nhanh, nhưng không nghĩ nó lại nhanh đến vậy”, Wu chia sẻ.
Sau khi mất việc, Wu rời ngành AI để chuyển sang lĩnh vực sản xuất truyền thống và chấp nhận mức lương thấp hơn 30%. Dù vậy, cô cho rằng chuyển ngành không đồng nghĩa với việc có thể tránh khỏi ảnh hưởng của AI, bởi công nghệ này đang lan sang ngày càng nhiều lĩnh vực.
Từ một vị trí chuyên môn thành công việc của nhiều người
Ảnh hưởng dễ thấy nhất của AI không phải lúc nào cũng là việc một nghề biến mất hoàn toàn. Trong nhiều trường hợp, doanh nghiệp giữ lại một vị trí nhưng mở rộng phạm vi công việc, yêu cầu nhân sự xử lý thêm nhiều nhiệm vụ vốn thuộc các bộ phận khác.
Li Meng, một nhân viên thiết kế đồ họa 35 tuổi, từng có 8 năm làm việc tại một công ty Internet trong lĩnh vực y tế. Khi tìm việc mới sau khi bị sa thải, cô nhận thấy nhiều tin tuyển dụng đã gộp thiết kế hình ảnh, dựng video, quản lý mạng xã hội và tạo hình bằng AI vào cùng một vị trí.
Mức lương cho công việc mới cũng thấp hơn đáng kể, từ khoảng 10.000 nhân dân tệ trước đây xuống còn 5.000-8.000 nhân dân tệ mỗi tháng. Không chỉ thu nhập giảm, thời gian hoàn thành dự án cũng bị rút ngắn. Những sản phẩm từng cần khoảng 10 ngày nay có thể chỉ được giao trong 5 ngày.
Trong lĩnh vực minh họa, AI giúp tăng tốc độ tạo sản phẩm nhưng lợi ích năng suất không nhất thiết chuyển thành thu nhập cao hơn cho người lao động. Khi biết công cụ có thể hỗ trợ sản xuất nhanh, khách hàng thường yêu cầu thời hạn ngắn hơn và chi phí thấp hơn.
Họa sĩ minh họa Zhu Zijian cho biết thu nhập của anh vẫn giảm dù đã sử dụng AI, trước khi anh bị sa thải. Theo anh, tiêu chuẩn mới tại một số ngành là một người phải tạo ra sản lượng tương đương ba người.
AI đang thay đổi cả cách doanh nghiệp đánh giá nhân viên
Không chỉ tác động tới số lượng nhân sự, AI còn làm thay đổi thước đo hiệu suất. Khi số lượng báo cáo hoặc sản phẩm hoàn thành có thể tăng mạnh nhờ công cụ tạo sinh, doanh nghiệp có nguy cơ đánh giá nhân viên dựa quá nhiều vào sản lượng dễ đếm.
Huang Xiao, một công chức Trung Quốc, kể rằng một đồng nghiệp vốn làm việc khá chật vật bất ngờ có thể tạo ra 5-6 báo cáo chất lượng cao mỗi ngày nhờ AI. Dù cơ quan không cho phép sử dụng công cụ này, người đó vẫn dùng AI để tạo bản nháp rồi chỉnh sửa thủ công.
Câu chuyện đặt ra vấn đề về tính minh bạch trong đánh giá năng lực. Một bản báo cáo hoàn thành nhanh hơn chưa chắc đồng nghĩa với chất lượng tư duy tốt hơn. Nếu chỉ nhìn vào số lượng đầu ra, kinh nghiệm, khả năng phân tích và kỹ năng viết của con người có thể bị xem nhẹ.
Trong ngành công nghệ, ranh giới giữa các vai trò cũng ngày càng mờ. Một thực tập sinh tham gia dự án video AI cho biết quản lý sản phẩm hiện được kỳ vọng phải hiểu công cụ lập trình AI, thậm chí trực tiếp viết mã. Kiến thức từng thuộc về nhóm kỹ sư nay trở thành yêu cầu phổ biến hơn đối với nhiều vị trí.
Dữ liệu tuyển dụng cho thấy kỹ năng AI đang được ưu tiên
Sự thay đổi này thể hiện rõ qua số liệu tuyển dụng tại Trung Quốc. Theo nền tảng Zhaopin, nhu cầu tuyển dụng trong quý I/2026 giảm 29% so với cùng kỳ đối với nhóm biên tập, giảm 23% ở lĩnh vực chăm sóc khách hàng và giảm 21% với thiết kế đồ họa.
Trái lại, nhu cầu đối với các vị trí yêu cầu kỹ năng về mô hình ngôn ngữ lớn tăng 73%. Một báo cáo khác của Zhaopin cho biết 78,2% nhân sự chuyên nghiệp sử dụng AI hằng tuần, trong khi gần một nửa cho biết doanh nghiệp yêu cầu họ nâng cấp kỹ năng AI trong năm trước.
| Nhóm công việc | Biến động nhu cầu tuyển dụng |
|---|---|
| Biên tập | Giảm 29% |
| Chăm sóc khách hàng | Giảm 23% |
| Thiết kế đồ họa | Giảm 21% |
| Kỹ năng mô hình ngôn ngữ lớn | Tăng 73% |
| Quản lý sản phẩm AI | Tăng 81% |
Những con số này không có nghĩa mọi công việc truyền thống sẽ biến mất. Chúng cho thấy doanh nghiệp đang tìm kiếm người có khả năng kết hợp chuyên môn cũ với kỹ năng công nghệ mới.
Chẳng hạn, nhu cầu tuyển dụng trong ngành dịch thuật từng giảm mạnh vào năm 2024 nhưng bắt đầu phục hồi trong năm 2026. Nguyên nhân là yêu cầu công việc đã mở rộng: doanh nghiệp không chỉ cần người dịch, mà còn cần nhân sự có thể đàm phán, tiếp khách và xử lý giao tiếp liên văn hóa.
Các vị trí mới tăng lên nhưng chưa bù đắp toàn bộ việc làm mất đi
AI cũng tạo ra nhu cầu nhân lực mới. Trong quý I/2026, tuyển dụng kỹ sư AI và các vị trí dữ liệu cơ bản như đào tạo AI đều tăng 17% so với cùng kỳ. Nhu cầu đối với quản lý sản phẩm AI tăng mạnh hơn, ở mức 81%.
Tuy nhiên, sự xuất hiện của việc làm mới không đồng nghĩa mọi người bị thay thế có thể chuyển sang ngành AI một cách dễ dàng. Những vị trí này thường yêu cầu nền tảng kỹ thuật, khả năng học nhanh và kinh nghiệm phối hợp với các hệ thống dữ liệu hoặc mô hình ngôn ngữ lớn.
Đây cũng là lý do các thiết bị phục vụ AI, từ máy trạm tới máy chủ, ngày càng được quan tâm. Chẳng hạn, máy trạm có khả năng chạy mô hình AI lớn phản ánh nhu cầu đưa năng lực xử lý AI vào gần hơn với các nhóm phát triển và doanh nghiệp.
Mô hình doanh nghiệp có thể trở nên linh hoạt hơn
Li Qiang, Phó chủ tịch Zhaopin, nhận định doanh nghiệp tương lai có thể chỉ duy trì khoảng 40% nhân sự cốt lõi dưới dạng nhân viên toàn thời gian. Phần còn lại được tổ chức linh hoạt tùy theo dự án và nhu cầu thực tế.
Ông ví mô hình này giống như trò chơi Lego, trong đó các mảnh ghép nhân sự có thể được di chuyển tới nơi cần thiết. Một nhóm nhỏ được trang bị AI có thể tạo ra sản lượng tương đương một doanh nghiệp lớn hơn trước đây.
Viễn cảnh này mở đường cho mô hình “công ty một người”, nơi một cá nhân có thể đảm nhiệm nhiều vai trò như nghiên cứu, marketing, chăm sóc khách hàng và vận hành sản phẩm. Nhưng mặt trái là ranh giới giữa năng suất và áp lực lao động dễ bị xóa nhòa. Khi công cụ giúp hoàn thành công việc nhanh hơn, doanh nghiệp có thể dùng phần thời gian tiết kiệm được để giao thêm nhiệm vụ thay vì giảm tải cho nhân viên.
AI không phải nguyên nhân duy nhất của làn sóng sa thải
Các chuyên gia Trung Quốc lưu ý rằng không nên quy toàn bộ tình trạng mất việc cho AI. Doanh thu suy giảm, tốc độ tăng trưởng kinh tế chậm lại và áp lực cắt giảm chi phí cũng là những nguyên nhân quan trọng.
Trong bối cảnh đó, AI trở thành một lựa chọn giúp doanh nghiệp duy trì sản lượng với ít nhân sự hơn. Công nghệ có thể đóng vai trò như chất xúc tác, khiến quá trình tái cơ cấu diễn ra nhanh và sâu hơn, nhưng không phải lúc nào cũng là nguyên nhân khởi đầu.
Cai Fang, thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Trung Quốc, cảnh báo AI có thể gây sức ép lên cả lao động trẻ và lớn tuổi. Người trẻ có nguy cơ mất lợi thế ở các kỹ năng đầu vào, còn người lớn tuổi có thể gặp khó khăn vì khoảng cách kỹ thuật số.
Trong kịch bản AGI xuất hiện, Huang Tiejun, Chủ tịch Học viện Trí tuệ nhân tạo Bắc Kinh, dự báo công nghệ này có thể xuất hiện vào năm 2045. Cai Fang cho rằng về mặt lý thuyết, mọi công việc đều có khả năng bị thay thế trong thời đại AGI.
Bài toán không chỉ nằm ở công nghệ
Trước những thay đổi trên, Trung Quốc đã bắt đầu thảo luận cơ chế đánh giá tác động việc làm của AI. Đại biểu Quốc hội Ma Yide đề xuất doanh nghiệp triển khai AI quy mô lớn cần đánh giá trước những vị trí có thể bị ảnh hưởng và chuẩn bị kế hoạch đào tạo lại nhân sự.
Ông cũng đề xuất hệ thống an sinh xã hội tính đến tình trạng “thất nghiệp do công nghệ”, bao gồm kéo dài hỗ trợ cho người mất việc và cung cấp trợ cấp đào tạo lại. Mục tiêu không phải ngăn doanh nghiệp ứng dụng AI, mà giúp phân bổ minh bạch hơn lợi ích công nghệ và chi phí xã hội.
Ở cấp độ cá nhân, người lao động cần nhìn AI như một phần của bộ công cụ nghề nghiệp thay vì chỉ xem đó là đối thủ. Kỹ năng chuyên môn vẫn quan trọng, nhưng cần được kết hợp với khả năng kiểm chứng thông tin, giao tiếp, giải quyết vấn đề và sử dụng công cụ tự động hóa đúng cách.
- Học cách dùng AI để xử lý các tác vụ lặp lại, nhưng vẫn kiểm tra kết quả bằng chuyên môn của con người.
- Phát triển kỹ năng liên ngành thay vì chỉ phụ thuộc vào một vị trí hẹp.
- Hiểu rõ dữ liệu, bảo mật và giới hạn của các mô hình AI trước khi đưa vào công việc.
- Chủ động cập nhật kỹ năng thông qua đào tạo nội bộ hoặc các chương trình học mới.
Câu chuyện của Wu Qiong cho thấy tác động của AI không còn nằm trong các báo cáo dự báo. Nó có thể bắt đầu từ chính công cụ mà một nhân viên tạo ra để làm việc hiệu quả hơn. Thách thức lớn nhất của thị trường lao động vì thế không chỉ là AI sẽ thay thế bao nhiêu người, mà là người lao động và doanh nghiệp có thể thích nghi nhanh đến đâu.
Character.AI phá sản dù có 12 triệu người dùng: Vì sao?
REA giúp AI khám phá logic bên trong phần mềm
Trump yêu cầu dùng “SI” thay cho “AI”, Musk hưởng ứng
AI ngân hàng giao dịch lớn sẽ chịu quản lý rủi ro cao từ 15/11
Anthropic siết quy tắc dùng Claude với hành vi lạm dụng AI
TP.HCM đề xuất vốn đối ứng để thúc đẩy AI
Vì sao giới đầu tư Mỹ sang Trung Quốc để xem robot?
