Dũng Virgo
Giữa thung lũng hẹp bao quanh bởi núi ở Tajikistan, một dự án thủy điện quy mô lớn đang dần hình thành trên sông Vakhsh. Đó là đập Rogun, công trình được thiết kế cao 335 m và có thể trở thành con đập cao nhất thế giới sau khi hoàn thành.
Không chỉ gây chú ý bởi chiều cao vượt xa đập Tam Hiệp của Trung Quốc, Rogun còn bao gồm hồ chứa khổng lồ, nhà máy thủy điện sáu tổ máy cùng hệ thống đường hầm và công trình an toàn được đào sâu trong lòng núi. Dự án được kỳ vọng giúp Tajikistan cải thiện nguồn điện trong nước, đồng thời mở ra khả năng xuất khẩu điện sang các quốc gia láng giềng.
Đập Rogun được xây dựng trong địa hình đặc biệt
Rogun nằm trên sông Vakhsh, một tuyến sông quan trọng trong hệ thống thủy điện của Tajikistan. Công trình được triển khai tại khu vực có hẻm núi hẹp, hai bên là địa hình núi cao. Điều kiện này tạo ra nhiều thách thức cho việc vận chuyển vật liệu, đào đường hầm và kiểm soát dòng chảy trong suốt quá trình thi công.
Đập chính sử dụng kết cấu đá đầm nén, bên trong có lõi trung tâm chống thấm. Khi hoàn thành, đỉnh đập dự kiến nằm ở độ cao khoảng 1.300 m so với mực nước biển. Với chiều cao 335 m, Rogun sẽ vượt đáng kể đập Tam Hiệp, công trình cao 185 m tại Trung Quốc.
Để đưa vật liệu vào công trường, các xe tải liên tục vận chuyển đá trong thung lũng. Dòng sông Vakhsh cũng phải được chuyển hướng tạm thời qua những đường hầm lớn xuyên núi. Một đập nhỏ hơn được xây dựng trước nhằm hỗ trợ kiểm soát nước và tạo mặt bằng cho việc thi công đập chính.
Tiến độ xây dựng đã đạt gần 60%
Theo thông tin được công bố, đến cuối năm 2025, thân đập Rogun đã đạt độ cao khoảng 151 m. Tiến độ tổng thể của dự án ở mức gần 60%, trong khi riêng hợp đồng xây dựng đập chính hoàn thành khoảng 46%.
Sự chênh lệch giữa tiến độ toàn dự án và phần đập chính đến từ phạm vi rất rộng của công trình. Ngoài đập và hồ chứa, Rogun còn bao gồm nhà máy điện, nhiều tuyến đường hầm, hệ thống truyền tải điện, đường giao thông, công trình dẫn nước và các hạng mục phục vụ an toàn, tái định cư.
Rogun đã bắt đầu phát điện trước khi toàn bộ dự án hoàn tất. Hai tổ máy tạm thời lần lượt vận hành trong năm 2018 và 2019. Đến cuối năm 2025, hai tổ máy này đã tạo ra khoảng 9,9 tỷ kWh điện. Các thiết bị tạm thời sẽ tiếp tục được hiện đại hóa để phù hợp với cấu hình cuối cùng của nhà máy.
Nhà máy 3.780 MW nằm trong lòng núi
Nhà máy thủy điện Rogun được thiết kế với sáu tổ máy. Mỗi tổ máy có công suất 630 MW, nâng tổng công suất lên 3.780 MW. Quy mô này được mô tả tương đương công suất của khoảng ba nhà máy điện hạt nhân.
Thay vì đặt toàn bộ thiết bị trên mặt đất, các tổ máy được bố trí trong những không gian lớn đào sâu bên trong núi. Nước từ hồ chứa sẽ đi qua hệ thống dẫn nước, làm quay tua-bin để phát điện rồi trở lại sông Vakhsh.
Khi vận hành đầy đủ, Rogun được kỳ vọng sản xuất trung bình khoảng 14,4 tỷ kWh điện mỗi năm. Sản lượng này tương đương khoảng 60% tổng sản lượng điện hiện tại của Tajikistan, qua đó có thể tạo ra thay đổi đáng kể đối với hệ thống năng lượng của quốc gia Trung Á.
Hồ chứa dài 70 km, cần nhiều năm để tích nước
Phía sau đập sẽ hình thành hồ chứa có dung tích khoảng 13,3 tỷ m³ nước. Mặt hồ dự kiến rộng khoảng 170 km² và kéo dài khoảng 70 km dọc theo thung lũng Vakhsh.
Việc tích nước sẽ không diễn ra trong thời gian ngắn. Theo kế hoạch, hồ cần nhiều năm để đạt mực nước tối đa, dự kiến vào khoảng năm 2038. Khoảng thời gian này nhằm phục vụ quá trình vận hành, điều tiết nước và bảo đảm các yêu cầu liên quan đến an toàn công trình.
Rogun sẽ phối hợp với các nhà máy thủy điện hiện hữu trên sông Vakhsh, trong đó có nhà máy Nurek ở hạ nguồn. Cách vận hành theo chuỗi này có thể giúp tận dụng dòng nước hiệu quả hơn, đồng thời tăng khả năng điều phối điện theo mùa.
Giải bài toán thiếu điện vào mùa đông
Tajikistan phụ thuộc lớn vào thủy điện nên sản lượng điện thường biến động theo lượng nước. Vào mùa đông, dòng chảy giảm trong khi nhu cầu sưởi ấm và sinh hoạt tăng lên. Đây là một trong những lý do khiến quốc gia này cần bổ sung nguồn phát điện có quy mô lớn và ổn định hơn.
Nếu đạt công suất như thiết kế, Rogun có thể hỗ trợ nguồn điện cho khoảng 10 triệu người. Công trình cũng được kỳ vọng giảm tình trạng thiếu điện theo mùa, cải thiện độ ổn định của lưới điện và tạo thêm năng lực phục vụ hoạt động sản xuất.
Một phần điện năng từ Rogun có thể được xuất khẩu sang các nước láng giềng. Kazakhstan và Uzbekistan được Ngân hàng Thế giới xác định là những thị trường tiềm năng có thể tiếp nhận nguồn điện từ dự án. Một số kịch bản trước đây từng ước tính tỷ lệ điện xuất khẩu có thể lên tới khoảng 70% trong một số giai đoạn nhất định, nhưng con số thực tế còn phụ thuộc vào nhu cầu và phương án vận hành.
Chi phí lớn và chương trình tái định cư
Quy mô của Rogun kéo theo nhu cầu vốn rất lớn. Năm 2024, Ngân hàng Thế giới ước tính dự án cần thêm khoảng 6,29 tỷ USD để hoàn thành nhà máy. Nguồn tiền dự kiến đến từ ngân sách Tajikistan, doanh thu bán điện và sự tham gia của các tổ chức tài chính quốc tế.
Ngân hàng Thế giới đã phê duyệt chương trình hỗ trợ tổng trị giá 650 triệu USD cho Rogun. Đến tháng 6/2026, tổ chức này tiếp tục thông qua khoản tài trợ 300 triệu USD dành cho các hạng mục xây dựng dân dụng, thiết bị phát điện, an toàn công trình và hỗ trợ những gia đình bị ảnh hưởng.
Ngoài Ngân hàng Thế giới, dự án còn nhận được sự tham gia hoặc quan tâm từ Ngân hàng Phát triển châu Á, Ngân hàng Đầu tư Hạ tầng châu Á, Ngân hàng Đầu tư châu Âu và Ngân hàng Phát triển Hồi giáo. Riêng AIIB đã phê duyệt chương trình tài trợ có tổng quy mô lên tới 500 triệu USD, trong đó giai đoạn ban đầu trị giá 270 triệu USD.
Dự án cũng tạo ra tác động đáng kể đối với đời sống người dân trong khu vực. Theo Ngân hàng Thế giới, Rogun dự kiến tạo hơn 30.000 việc làm trực tiếp và gián tiếp, từ xây dựng, vận tải, cung ứng vật liệu đến các dịch vụ liên quan. Nhu cầu nhân lực bao gồm kỹ sư, chuyên gia địa chất, người vận hành máy móc hạng nặng, thợ điện và công nhân xây dựng.
An toàn đập là yêu cầu trọng yếu
Thi công một đập lớn trong hẻm núi và trên dòng sông có lưu lượng biến động đòi hỏi hệ thống kiểm soát nước phức tạp. Rogun được quy hoạch với các công trình tràn nước trên bề mặt cùng nhiều đường hầm xả lũ ở các cao độ khác nhau.
Các hạng mục này có nhiệm vụ dẫn nước ra ngoài khi lưu lượng tăng mạnh, hạn chế áp lực lên đập và bảo vệ nhà máy điện. Trong giai đoạn xây dựng, các chuyên gia cũng phải theo dõi địa chất, độ ổn định của sườn núi và tác động của quá trình tích nước.
Các nhóm chuyên gia độc lập được giao nhiệm vụ giám sát an toàn, môi trường và những ảnh hưởng xã hội. Đây là phần việc đặc biệt quan trọng bởi Rogun không chỉ là một đập thủy điện, mà còn là dự án hạ tầng có thể tác động lâu dài đến nguồn nước, dân cư và hoạt động kinh tế trong toàn khu vực.
Rogun có thể thay đổi vị thế năng lượng của Tajikistan
Với chiều cao 335 m, hồ chứa 13,3 tỷ m³ và công suất 3.780 MW, Rogun là một trong những dự án thủy điện tham vọng nhất đang được triển khai. Công trình có thể giúp Tajikistan tăng đáng kể sản lượng điện, giảm phụ thuộc vào nguồn cung theo mùa và mở rộng hoạt động xuất khẩu năng lượng.
Tuy nhiên, để đạt mục tiêu đó, dự án vẫn phải hoàn thành nhiều hạng mục phức tạp trong điều kiện địa hình khó khăn. Tiến độ xây dựng, nhu cầu vốn, an toàn đập, tái định cư và quản lý môi trường sẽ tiếp tục là những yếu tố quyết định hiệu quả cuối cùng của Rogun.
Lưỡi dao cạo: Vì sao công nghệ sản xuất khó đến vậy?
Nhà phố Nha Trang gợi nhớ nhà sàn Bắc Bộ giữa mảng xanh
Panasonic và hành trình xây dựng không gian sống khỏe
Honor Magic9 và tham vọng thay đổi cuộc chơi quay video di động
Giới siêu giàu Trung Quốc săn vé du lịch cận không gian
Vì sao kiến rơi từ trên cao vẫn sống sót?
Vì sao đậu phụ phổ biến ở châu Á nhưng ít được chuộng tại phương Tây?
