Dũng Virgo
Blockchain từng được biết đến chủ yếu với vai trò nền tảng vận hành Bitcoin, Ethereum và các loại tiền mã hóa. Sau nhiều năm phát triển, công nghệ này đang dần bước ra khỏi phạm vi tài sản số để tham gia vào những hoạt động gần gũi hơn với doanh nghiệp và người dùng.
Điểm đáng chú ý của blockchain nằm ở khả năng ghi nhận dữ liệu theo cách minh bạch, khó bị thay đổi và không phụ thuộc hoàn toàn vào một đơn vị trung tâm. Khi được triển khai đúng bối cảnh, công nghệ có thể rút ngắn quy trình, giảm nhu cầu đối soát và tạo thêm niềm tin giữa các bên tham gia.
Theo thống kê được dẫn lại từ Statista, thị trường blockchain toàn cầu có thể đạt 1.200 tỷ USD vào năm 2030. Dữ liệu của Chainalysis công bố hồi tháng 3 cũng cho biết Việt Nam nằm trong nhóm 8 quốc gia có lợi nhuận từ tiền số vượt 1 tỷ USD. Những con số này cho thấy mức độ quan tâm lớn, dù giá trị của blockchain không chỉ nằm ở hoạt động giao dịch tiền mã hóa.
Blockchain đang chuyển từ khái niệm thành hạ tầng ứng dụng
Trong một hệ thống truyền thống, dữ liệu thường được lưu trữ và kiểm soát bởi một tổ chức trung tâm. Blockchain phân bổ bản ghi trên mạng lưới nhiều bên, đồng thời sử dụng cơ chế đồng thuận để xác nhận thông tin. Nhờ đó, lịch sử giao dịch hoặc quyền sở hữu có thể được kiểm tra mà không dễ bị chỉnh sửa tùy ý.
Một thành phần quan trọng khác là hợp đồng thông minh. Đây là các chương trình tự thực thi khi điều kiện đặt ra được đáp ứng. Trong tài chính, hợp đồng thông minh có thể hỗ trợ thanh toán hoặc chuyển giao tài sản theo quy tắc đã định. Trong giải trí, blockchain có thể ghi nhận quyền sở hữu một sản phẩm số hoặc xác thực quyền tham dự sự kiện.
Tại Việt Nam, Ninety Eight là một ví dụ đáng chú ý cho quá trình mở rộng hệ sinh thái blockchain. Doanh nghiệp này được xây dựng từ năm 2017, tiền thân là Coin98, sau đó tái cấu trúc vào năm 2019 dưới sự dẫn dắt của hai nhà sáng lập Nguyễn Thế Vinh và Lê Thanh. Theo thông tin trong bài nguồn, hệ sinh thái đã có hơn 9 triệu người dùng trên toàn cầu tại thời điểm được đề cập.
Ninety Eight không chỉ phát triển ví tiền mã hóa như Coin98 AI Super Wallet mà còn giới thiệu OneID, Zen Card Hardware Wallet và các dự án hướng đến quyền sở hữu trí tuệ. NFT Ivy từng được sử dụng làm vé tham dự sự kiện cộng đồng Upside, cho thấy blockchain có thể xuất hiện trong những trải nghiệm đời thường thay vì chỉ gắn với đầu tư.
Độc giả có thể tìm hiểu thêm về hành trình phát triển của hệ sinh thái này qua bài Từ hai lần trắng tay đến hệ sinh thái blockchain toàn cầu.
5 lĩnh vực blockchain tạo ra thay đổi rõ nét
1. Tài chính số và ngân hàng
Tài chính là lĩnh vực sớm tiếp nhận blockchain và cũng là nơi công nghệ này được thử nghiệm ở quy mô lớn. Một trong những ứng dụng tiêu biểu là hỗ trợ chuyển tiền xuyên biên giới. So với quy trình phải đi qua nhiều tổ chức trung gian, blockchain có thể giúp rút ngắn thời gian xử lý và giảm chi phí liên quan.
Blockchain cũng tạo nền tảng cho tài chính phi tập trung, thường được gọi là DeFi. Người dùng có thể tiếp cận một số dịch vụ tài chính thông qua các giao thức được lập trình sẵn, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào mô hình vận hành truyền thống. Hợp đồng thông minh giúp các điều kiện giao dịch được thực thi tự động, đồng thời tạo ra bản ghi để các bên kiểm tra.
Việc quản lý tài sản kỹ thuật số cũng là một hướng ứng dụng quan trọng. Tiền mã hóa và NFT có thể được lưu trữ, chuyển giao hoặc xác nhận quyền sở hữu trên mạng blockchain. Dù vậy, sự tiện lợi này không đồng nghĩa với việc tài sản số không có rủi ro. Người dùng vẫn phải quan tâm đến bảo mật ví, khóa riêng tư, chất lượng nền tảng và các quy định pháp lý liên quan.
Những diễn biến trên thị trường tiền số có thể tác động mạnh đến tâm lý người dùng, như trường hợp Bitcoin lao dốc sau tuyên bố áp thuế 100%. Đây cũng là lời nhắc rằng ứng dụng blockchain và hoạt động đầu tư tài sản số là hai vấn đề có liên quan nhưng không nên đánh đồng.
2. Bản quyền, truyền thông và quảng cáo
Trong ngành truyền thông, câu hỏi lớn thường xoay quanh việc ai sở hữu nội dung, nội dung được sử dụng ở đâu và doanh thu nên được phân chia như thế nào. Blockchain có thể ghi nhận quyền sở hữu hoặc lịch sử khai thác một sản phẩm số, qua đó hỗ trợ quá trình xác minh khi xảy ra tranh chấp.
Smart contract cũng có thể được dùng để tự động phân phối doanh thu cho các bên theo tỷ lệ đã thỏa thuận. Cách tiếp cận này đặc biệt đáng chú ý với sản phẩm có nhiều người tham gia như âm nhạc, hình ảnh, video hoặc tác phẩm kỹ thuật số.
Story Protocol, dự án blockchain do Ninety Eight phát triển, được định hướng cho các sản phẩm sở hữu trí tuệ. Mục tiêu của những nền tảng như vậy là làm rõ mối liên hệ giữa tác phẩm, người sáng tạo và các hoạt động khai thác về sau.
Ở lĩnh vực quảng cáo, dữ liệu minh bạch hơn có thể giúp doanh nghiệp theo dõi việc phân phối chiến dịch và hạn chế một số hình thức gian lận. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu đầu vào. Blockchain có thể bảo vệ bản ghi đã đưa lên hệ thống, nhưng không tự bảo đảm rằng thông tin ban đầu luôn chính xác.
3. Định danh điện tử và quản lý dữ liệu
Danh tính số là một trong những hướng ứng dụng có ý nghĩa thiết thực. Thay vì phải cung cấp lặp lại thông tin cá nhân cho nhiều dịch vụ, người dùng có thể kiểm soát cách danh tính của mình được xác thực và chia sẻ.
OneID được giới thiệu là giải pháp danh tính kỹ thuật số multi-chain, xây dựng trên blockchain Viction và phát triển bởi Ninety Eight. Mô hình này hướng tới việc kết nối danh tính người dùng với nhiều môi trường blockchain, đồng thời giảm nguy cơ giả mạo hoặc phụ thuộc vào một hệ thống duy nhất.
Trong quản lý dữ liệu, blockchain có thể tạo ra lịch sử truy cập và thay đổi rõ ràng. Điều này hữu ích với những quy trình cần đối chiếu giữa nhiều tổ chức, chẳng hạn xác minh hồ sơ, theo dõi trạng thái giao dịch hoặc chia sẻ thông tin có kiểm soát.
Dẫu vậy, bảo mật không chỉ đến từ công nghệ lưu trữ. Nếu khóa truy cập bị lộ, người dùng vẫn có thể mất quyền kiểm soát tài khoản. Vì vậy, giải pháp định danh blockchain cần đi kèm cơ chế phục hồi, chính sách bảo vệ dữ liệu và hướng dẫn sử dụng dễ hiểu.
4. Y tế và chuỗi cung ứng dược phẩm
Ngành y tế phải xử lý lượng dữ liệu nhạy cảm lớn, trong đó hồ sơ bệnh nhân cần vừa được bảo vệ vừa có thể trao đổi giữa các đơn vị được cấp quyền. Blockchain có thể hỗ trợ lưu dấu lịch sử truy cập và giúp dữ liệu khó bị chỉnh sửa âm thầm sau khi đã được ghi nhận.
Ứng dụng này có thể cải thiện khả năng phối hợp giữa bệnh viện, phòng khám và các bên liên quan, nhưng quyền riêng tư vẫn phải được đặt lên trước. Không phải mọi thông tin y tế đều nên công khai trên một mạng lưới. Việc phân quyền người xem và cách lưu trữ dữ liệu thực tế cần được thiết kế cẩn trọng.
Một hướng khác là theo dõi chuỗi cung ứng thuốc. Từ nhà sản xuất, đơn vị vận chuyển đến điểm phân phối, mỗi bước có thể được ghi nhận để hỗ trợ truy xuất nguồn gốc. Nếu triển khai hiệu quả, hệ thống sẽ giúp giảm nguy cơ thuốc giả và tăng khả năng kiểm tra chất lượng sản phẩm y tế.
Theo Grand View Research, quy mô thị trường blockchain toàn cầu đạt 5,92 tỷ USD năm 2021, khoảng 7,18 tỷ USD năm 2022 và được dự báo đạt 163,83 tỷ USD vào năm 2029. Sự mở rộng này phần nào phản ánh kỳ vọng của thị trường đối với các ứng dụng ngoài tiền mã hóa, trong đó có chăm sóc sức khỏe.
5. Trò chơi, NFT và giải trí số
Blockchain mở ra cách tiếp cận mới với quyền sở hữu trong thế giới số. NFT có thể đại diện cho một vật phẩm, tác phẩm nghệ thuật, vé hoặc quyền truy cập. Với game và metaverse, công nghệ này được kỳ vọng giúp người dùng nhận diện và giao dịch tài sản số theo một hệ thống minh bạch hơn.
Đối với nghệ sĩ và nhà sáng tạo, NFT có thể hỗ trợ chứng minh quyền sở hữu và mở thêm kênh phân phối sản phẩm. Trong thực tế, việc phát hành nội dung dưới dạng NFT đã được áp dụng ở nhiều mô hình khác nhau, chẳng hạn album 131km của rapper Pjpo cùng Dagora.
Trong metaverse, blockchain có thể đóng vai trò hạ tầng cho giao dịch tài sản và tiền tệ ảo. Tuy nhiên, giá trị của một vật phẩm số vẫn phụ thuộc vào cộng đồng, thiết kế sản phẩm và khả năng duy trì hoạt động của nền tảng. NFT không mặc nhiên bảo đảm giá trị tài chính lâu dài cho người sở hữu.
Những rào cản cần giải quyết trước khi blockchain phổ cập
Dù có nhiều tiềm năng, blockchain chưa thể thay thế mọi hệ thống hiện có. Thách thức đầu tiên là mức độ dễ hiểu đối với công chúng. Nhiều người vẫn gắn blockchain với đầu cơ tiền số, trong khi các ứng dụng về dữ liệu, bản quyền hay định danh đòi hỏi cách tiếp cận khác.
Khả năng tương tác cũng là vấn đề lớn. Doanh nghiệp thường đã có hệ thống công nghệ thông tin riêng, vì vậy việc kết nối với blockchain có thể phát sinh yêu cầu về giao diện, tiêu chuẩn dữ liệu và quy trình vận hành. Một giải pháp chỉ hoạt động tốt trong phạm vi khép kín sẽ khó tạo ra giá trị nếu không thể trao đổi với các nền tảng khác.
Blockchain còn cần sự đồng thuận của cộng đồng tham gia. Khi mạng lưới muốn cập nhật hoặc thay đổi quy tắc, quá trình thống nhất có thể phức tạp. Với doanh nghiệp, chi phí bảo trì, nâng cấp và tuyển dụng nhân sự có chuyên môn cũng là những yếu tố cần tính toán từ đầu.
Pháp lý đặc biệt quan trọng trong các lĩnh vực tài chính và y tế. Quy định về tài sản số, dữ liệu cá nhân, quyền riêng tư và trách nhiệm của các bên có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ triển khai. Do đó, doanh nghiệp không nên chọn blockchain chỉ vì đây là một xu hướng công nghệ, mà cần bắt đầu từ bài toán cụ thể và lợi ích có thể đo lường.
Blockchain có giá trị nhất khi giải quyết được vấn đề thực tế: nhiều bên cần dùng chung dữ liệu, cần xác minh lịch sử hoặc cần tự động hóa quy trình mà không muốn phụ thuộc hoàn toàn vào một trung gian.
Triển vọng của blockchain trong đời sống
Những ứng dụng trong tài chính, truyền thông, định danh, y tế và giải trí cho thấy blockchain đang dần trở thành một lớp hạ tầng có thể kết hợp với nhiều công nghệ khác. Con đường phổ cập sẽ không diễn ra chỉ bằng các dự án thử nghiệm, mà cần sản phẩm dễ dùng, tiêu chuẩn rõ ràng và cơ chế bảo vệ người dùng đủ tin cậy.
Trong giai đoạn tới, các dự án có khả năng đưa blockchain vào hoạt động quen thuộc sẽ có nhiều cơ hội tiếp cận đại chúng hơn. Vé sự kiện, bản quyền nội dung, hồ sơ xác thực hay truy xuất thuốc đều là những ví dụ cho thấy người dùng có thể hưởng lợi mà không nhất thiết phải hiểu sâu về mã hóa hay cơ chế đồng thuận.
Blockchain vì thế không chỉ là câu chuyện của Bitcoin hay NFT. Đây là công nghệ còn nhiều giới hạn, nhưng nếu được triển khai đúng nhu cầu, nó có thể góp phần tạo ra môi trường số minh bạch, an toàn và dễ kiểm chứng hơn.