Dũng Virgo
Những câu chuyện về lời nguyền pharaoh từng gắn với các lăng mộ Ai Cập cổ đại nay xuất hiện trong một bối cảnh đáng lo ngại hơn: các bộ phận cơ thể người được bảo quản đang được rao bán trên internet và vận chuyển qua đường bưu điện. Người mua có thể nghĩ mình đang sở hữu một món cổ vật, nhưng mẫu vật thực tế vẫn có khả năng chứa bào tử nấm, vi khuẩn, nấm men và dư lượng hóa chất độc hại.
Nghiên cứu đăng trên International Journal of Cultural Property đã xem xét hoạt động mua bán hài cốt và xác ướp người trên mạng trong giai đoạn 2011-2025. Kết quả cho thấy đây không còn là những giao dịch đơn lẻ, mà đã hình thành các cộng đồng kín với cách trao đổi, định giá và vận chuyển tương đối bài bản.
Lời nguyền pharaoh không đến từ yếu tố siêu nhiên
Truyền thuyết về lời nguyền pharaoh phổ biến tại châu Âu từ trước khi lăng mộ Tutankhamun được phát hiện vào năm 1922. Cái chết của Lord Carnarvon vào năm 1923, sau một vết muỗi đốt bị nhiễm trùng và dẫn tới viêm phổi, cùng sự ra đi của một số người có liên quan đến cuộc khai quật đã khiến câu chuyện càng được củng cố.
Tuy nhiên, các dữ kiện khoa học không cho thấy sự tồn tại của một lời nguyền siêu nhiên. Howard Carter, người có nhiều năm làm việc trong lăng mộ, sống tới năm 1939. Một nghiên cứu được đăng trên BMJ, theo dõi 44 người phương Tây liên quan đến hoạt động khai quật, cũng không tìm thấy khác biệt về tỷ lệ sống sót giữa nhóm từng tiếp xúc với lăng mộ và nhóm không tiếp xúc.
Điều đó không có nghĩa môi trường lăng mộ hoàn toàn an toàn. Các không gian kín, lâu ngày không được mở, có thể lưu giữ vi sinh vật hoặc hóa chất gây hại. Mối nguy ở đây thuộc về sinh học và độc chất học, không phải một thế lực huyền bí.
Chợ đen hài cốt trên mạng phát triển nhanh
Giáo sư Kirsty Squires thuộc Đại học Staffordshire cho biết sự phát triển của mạng xã hội đã góp phần thúc đẩy nhu cầu mua bán những mẫu vật đặc biệt này. Nhóm nghiên cứu khảo sát 128 bài đăng và lô đấu giá trực tuyến, ghi nhận 27 trường hợp rao bán các bộ phận riêng lẻ như bàn tay, bàn chân, cùng 21 chiếc đầu ướp xác còn nguyên dạng.
Hơn một nửa số mẫu được đề cập là đầu hoặc hộp sọ còn tóc, mô. Một số bài đăng còn liên quan đến tsantsas, loại đầu người thu nhỏ thường gắn với các tranh luận về nguồn gốc, tính xác thực và lịch sử thuộc địa.
Hoạt động này được cho là công khai hơn từ năm 2022, sau khi một video trên TikTok của một người buôn hài cốt lan truyền rộng rãi. Đến năm 2024, các cuộc điều tra tại bốn nhóm Facebook riêng tư cho thấy giao dịch đã có những quy ước riêng. Thành viên sử dụng thuật ngữ chuyên ngành, chia sẻ cách đánh giá mẫu vật và dần coi việc mua bán hài cốt như một thú sưu tầm bình thường.
Vấn đề nằm ở chỗ những cộng đồng này thường tập trung vào giá trị lịch sử, độ hiếm hoặc hình thức của mẫu vật, trong khi bỏ qua nguồn gốc con người, quyền sở hữu văn hóa và nguy cơ sức khỏe. Việc một xác ướp được bảo quản lâu năm không có nghĩa nó đã được khử khuẩn.
Được bảo quản không đồng nghĩa với vô trùng
Ướp xác chỉ làm chậm quá trình phân hủy. Phương pháp này không loại bỏ hoàn toàn vi sinh vật đã tồn tại trong da, mô hoặc các vật liệu đi kèm. Khi nhiệt độ và độ ẩm thay đổi, nấm mốc có thể phát triển trở lại trên bề mặt hoặc trong những phần khó quan sát.
Trong các hình ảnh được phân tích từ 13 bài đăng trên Facebook, nhiều mẫu vật có dấu hiệu nghi nhiễm nấm như đốm trắng, xám, vàng, đen hoặc những mảng sần sẫm màu. Dù không thể lấy mẫu trực tiếp để xác định từng chủng, các nghiên cứu trước đây cho thấy Aspergillus là một trong những tác nhân đáng lưu ý nhất.
Nấm Aspergillus có thể giải phóng bào tử cực nhỏ vào không khí. Người khỏe mạnh đôi khi chỉ bị kích ứng đường hô hấp khi tiếp xúc, nhưng việc hít phải lượng lớn bào tử có thể dẫn tới vấn đề nghiêm trọng hơn ở những người suy giảm miễn dịch. Nguy cơ càng khó kiểm soát khi mẫu vật được đặt trong phòng khách, phòng ngủ hoặc không gian kín.
Một số nhà sưu tập được ghi nhận đã dùng tay trần chạm vào xác ướp hoặc trưng bày chúng mà không có hộp che chắn. Nghiên cứu thống kê 22 bài đăng thể hiện cảnh xử lý thiếu bảo hộ như vậy. Mỗi lần di chuyển, lau chùi hoặc mở bao bì đều có thể làm các hạt và bào tử bám trên bề mặt phát tán ra môi trường xung quanh.
Hóa chất bảo quản có thể tồn tại hàng thế kỷ
Nấm mốc không phải rủi ro duy nhất. Một số kỹ thuật ướp xác cổ đại và phương pháp bảo quản được sử dụng trong thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20 có thể liên quan đến thạch tín, thủy ngân, chì, natron, dầu và nhựa cây.
Đáng chú ý, các kim loại nặng như thạch tín, thủy ngân và chì vẫn duy trì độc tính trong thời gian rất dài. Chúng có thể nằm trong mô, lớp phủ hoặc vật liệu xử lý mẫu vật. Nếu người dùng cầm trực tiếp, chạm lên mặt, ăn uống sau khi tiếp xúc hoặc làm phát tán bụi trong nhà, nguy cơ phơi nhiễm sẽ khó nhận biết bằng mắt thường.
Các bảo tàng chuyên nghiệp thường áp dụng nhiều lớp kiểm soát: găng tay, khẩu trang, áo bảo hộ, hộp trưng bày kín và hệ thống điều chỉnh môi trường. Ngược lại, những mẫu vật được mua qua mạng thường được chuyển thẳng tới nhà riêng, nơi không có thiết bị giám sát độ ẩm, quy trình cách ly hay phương tiện xử lý vật liệu nguy hiểm.
Khoảng cách giữa một bảo tàng và một nhà sưu tập cá nhân không chỉ nằm ở kiến thức chuyên môn. Đó còn là khả năng truy xuất nguồn gốc, đánh giá tình trạng bảo quản và phản ứng kịp thời khi phát hiện nấm mốc hoặc dấu hiệu hư hỏng.
Đường bưu điện trở thành mắt xích rủi ro
Việc vận chuyển xuyên biên giới khiến vấn đề trở nên phức tạp hơn. Một trường hợp được nghiên cứu đề cập là bưu kiện chứa hài cốt ướp xác gửi từ Anh sang Mỹ đã đi qua Royal Mail, dù đơn vị này cấm vận chuyển hài cốt người chưa hỏa táng.
Để qua được khâu kiểm tra, người bán bị cho là đã khai báo sai mã hàng, mô tả mẫu vật như mô hình giáo dục hoặc đồ sưu tầm khảo cổ. Khi thông tin trên tờ khai không phản ánh đúng bên trong kiện hàng, nhân viên phân loại, tài xế, cán bộ hải quan và người nhận đều không có cơ hội áp dụng biện pháp bảo vệ phù hợp.
Rủi ro không chỉ xuất hiện lúc mở gói hàng. Bào tử nấm hoặc bụi chứa hóa chất có thể phát tán khi kiện bị va đập, rách, dồn ép trong kho hoặc được phân loại thủ công. Những người tiếp xúc với kiện hàng cũng thường không biết mình đang xử lý mô người đã qua bảo quản.
Thương mại điện tử giúp một món hàng vượt qua khoảng cách địa lý chỉ trong vài ngày, nhưng hệ thống vận chuyển chỉ an toàn khi người gửi khai báo trung thực và hàng hóa được phân loại đúng. Với hài cốt người, việc che giấu danh mục không chỉ là vấn đề thủ tục mà còn chuyển rủi ro sang những người hoàn toàn không liên quan đến giao dịch.
Cần siết quản lý thay vì lãng mạn hóa xác ướp
Các nhà nghiên cứu kêu gọi tăng cường giám sát những nền tảng có giao dịch hài cốt, làm rõ quy định về quyền sở hữu và nguồn gốc mẫu vật, đồng thời đào tạo nhân viên bưu chính, vận chuyển và hải quan để nhận diện các kiện hàng bất thường.
Ở góc độ người dùng, việc bắt gặp một mẫu vật có hình thức cổ xưa hoặc được người bán giới thiệu là “xác ướp thật” không nên dẫn tới quyết định mua ngay. Người mua rất khó tự xác minh tuổi, xuất xứ, tính hợp pháp cũng như mức độ nhiễm nấm và hóa chất của mẫu vật qua vài bức ảnh trên mạng.
Nếu phát hiện xác ướp hoặc hài cốt có dấu hiệu mốc, bong tróc hay phát tán bụi, cách an toàn nhất là không tự ý chạm, lau rửa, mở rộng bao bì hoặc mang đi nơi khác. Mẫu vật cần được xử lý bởi cơ quan và người có chuyên môn phù hợp.
Lời nguyền pharaoh có thể chỉ là một giai thoại văn hóa, nhưng bào tử nấm, kim loại nặng và mô người bảo quản không đúng cách là những mối nguy hoàn toàn có thật.
Sự phát triển của mạng xã hội và thương mại điện tử đang khiến những thứ từng chỉ xuất hiện trong bảo tàng hoặc các bộ sưu tập chuyên ngành trở nên dễ tiếp cận hơn. Vì vậy, câu chuyện về xác ướp không nên được nhìn như một món đồ kỳ bí để săn tìm, mà cần được đặt trong bối cảnh an toàn sinh học, đạo đức và trách nhiệm pháp lý.
AI tạo hàng trăm kết quả toán học: Con người sẽ kiểm chứng ra sao?
Cảnh báo AI có thể đe dọa nhân loại trước năm 2030
Vì sao tua-bin gió gần như luôn dùng 3 cánh quạt?
AI giúp phát hiện ứng viên hành tinh từ dữ liệu 126.000 ngôi sao
Bill Gates từng nói gì về thuế tài sản và 200 tỷ USD từ thiện?
Nga phát triển hợp kim có thể tự lấp đầy vết nứt
1 in 8 Billion: Khi AI mô phỏng cuộc đời không thể tự chọn
