Dũng Virgo
Việt Nam đang đứng trước yêu cầu phải sớm xác lập cách quản lý đối với tiền ảo, tài sản ảo và các tổ chức cung cấp dịch vụ liên quan. Theo kế hoạch hành động quốc gia về phòng, chống rửa tiền và tài trợ vũ khí, Chính phủ giao Bộ Tài chính phối hợp cùng các bộ, ngành hoàn thành việc xây dựng khung pháp lý trong tháng 5/2025.
Định hướng này không chỉ nhằm kiểm soát hoạt động mua bán tiền mã hóa. Một hành lang pháp lý rõ ràng còn có thể tạo cơ sở để xác định nghĩa vụ thuế, xử lý tranh chấp, bảo vệ người tham gia thị trường và hạn chế việc lợi dụng tài sản số cho các hành vi lừa đảo, rửa tiền hoặc tài trợ khủng bố.
Khoảng trống pháp lý ngày càng rõ khi giao dịch vẫn sôi động
Việc nghiên cứu quản lý tài sản ảo tại Việt Nam không phải vấn đề mới. Từ năm 2017, Thủ tướng đã phê duyệt đề án hoàn thiện khung pháp lý đối với tài sản ảo, tiền điện tử và tiền ảo, đồng thời phân công nhiệm vụ cho Bộ Tư pháp, Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam.
Tuy nhiên, sau nhiều năm, lĩnh vực này vẫn chưa có một hệ thống quy định đầy đủ và thống nhất. Trong khi đó, nhu cầu giao dịch của người dùng không ngừng tăng. Hoạt động mua bán Bitcoin, Ethereum và nhiều loại tiền số khác tại Việt Nam chủ yếu được thực hiện thông qua các sàn giao dịch quốc tế, trong đó giao dịch ngang hàng (P2P) cũng được nhiều người lựa chọn.
Với hình thức P2P, người mua và người bán trao đổi trực tiếp với nhau thay vì giao dịch thông qua một trung gian truyền thống. Cách thức này tạo sự linh hoạt, nhưng cũng khiến việc xác minh danh tính, kiểm soát dòng tiền và giải quyết sự cố trở nên phức tạp hơn nếu xảy ra tranh chấp.
Thống kê được dẫn lại từ Crypto Crunch App cho biết Việt Nam có gần 26 triệu người sở hữu tiền ảo, đứng thứ ba thế giới sau Ấn Độ và Mỹ. Con số này cho thấy quy mô quan tâm rất lớn, dù chưa thể phản ánh đầy đủ giá trị giao dịch hay số lượng nhà đầu tư đang hoạt động thường xuyên.
Diễn biến thị trường cũng góp phần thu hút sự chú ý. Từ đầu năm 2024 đến thời điểm bài nguồn được công bố, Bitcoin tăng gần 37% và có lúc đạt 64.000 USD mỗi đơn vị, tương đương khoảng 1,57 tỷ đồng theo tỷ giá được nêu trong bài. Những đợt tăng giá mạnh thường kéo theo sự quan tâm của nhà đầu tư mới, đồng thời làm nổi bật nhu cầu về thông tin và cơ chế bảo vệ phù hợp.
Khung pháp lý có thể giải quyết những vấn đề nào?
Làm rõ bản chất và quyền sở hữu
Một trong những bài toán đầu tiên là xác định tiền ảo và tài sản ảo được nhìn nhận như thế nào trong hệ thống pháp luật. Đây không đơn thuần là câu chuyện về công nghệ blockchain, mà còn liên quan đến quyền sở hữu, quyền chuyển nhượng, nghĩa vụ của bên cung cấp dịch vụ và trách nhiệm của người tham gia.
Nếu một tài sản kỹ thuật số bị đánh cắp, tài khoản bị chiếm quyền kiểm soát hoặc giao dịch không được thực hiện đúng cam kết, người dùng hiện gặp khó khăn trong việc xác định cơ quan xử lý và căn cứ pháp lý để yêu cầu bồi thường. Vì vậy, việc nhận diện địa vị pháp lý của tài sản ảo sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến cách giải quyết các vụ việc phát sinh.
Quản lý thuế và nghĩa vụ tài chính
Hoạt động đầu tư tiền số đã diễn ra trên thực tế, nhưng khoảng trống quy định khiến việc xác định và quản lý nghĩa vụ thuế còn nhiều vướng mắc. Khung pháp lý mới cần làm rõ giao dịch nào phát sinh nghĩa vụ, cách xác định thu nhập hoặc lợi nhuận, cũng như trách nhiệm kê khai của cá nhân và tổ chức.
Đây là vấn đề phức tạp bởi giá tài sản ảo biến động liên tục, giao dịch có thể diễn ra trên nhiều nền tảng và người dùng thường chuyển tài sản giữa các ví hoặc sàn khác nhau. Chính sách nếu được xây dựng cần đủ rõ để thực thi, nhưng cũng phải tính đến đặc điểm xuyên biên giới của thị trường tiền mã hóa.
Ngăn chặn lừa đảo và dòng tiền bất hợp pháp
Tiền mã hóa có thể được chuyển nhanh qua nhiều nền tảng, trong khi danh tính người dùng đôi khi khó xác minh đầy đủ. Đây là lý do tài sản ảo thường được đặt trong mối liên hệ với phòng, chống rửa tiền và tài trợ khủng bố.
Quy định về nhận diện khách hàng, lưu trữ dữ liệu giao dịch, báo cáo giao dịch đáng ngờ và trách nhiệm của đơn vị cung cấp dịch vụ có thể giúp cơ quan quản lý theo dõi thị trường hiệu quả hơn. Đồng thời, những yêu cầu này cũng tạo thêm lớp bảo vệ cho người dùng trước các sàn giao dịch thiếu minh bạch hoặc dự án được quảng bá với cam kết lợi nhuận không thực tế.
Blockchain không chỉ được sử dụng trong lĩnh vực tiền số. Nhiều dự án đang tìm cách đưa công nghệ này vào định danh, lưu trữ dữ liệu và các mô hình Web3. Bạn đọc có thể xem thêm bài Blockchain rời tiền số: 5 hướng ứng dụng đang thay đổi đời sống để có góc nhìn rộng hơn về các ứng dụng ngoài đầu tư.
Thách thức khi xây dựng quy định cho tài sản ảo
Đại diện Bộ Tài chính đánh giá tiền ảo và tài sản ảo là lĩnh vực khó, đồng thời tương đối nhạy cảm tại Việt Nam. Các đơn vị thuộc Bộ Tài chính, trong đó có Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, đang phối hợp với các bộ, ngành để nghiên cứu và xây dựng phương án theo tiến độ được giao.
Bộ Tư pháp cũng chỉ ra sự khác biệt lớn giữa các quốc gia. Có nước cấm tiền ảo, có nơi để thị trường vận hành tương đối tự do, trong khi một số quốc gia khác lựa chọn cấp phép và áp dụng các điều kiện kiểm soát chặt chẽ. Không có một mô hình duy nhất có thể áp dụng nguyên trạng cho mọi thị trường.
Khung pháp lý cần cân bằng giữa mục tiêu kiểm soát rủi ro và việc không bỏ lỡ cơ hội từ kinh tế số.
Quan điểm này đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh tài sản số được xem là một xu hướng công nghệ có tiềm năng. Nếu quy định quá lỏng, rủi ro lừa đảo, thất thoát tài sản và sử dụng sai mục đích có thể gia tăng. Ngược lại, nếu cấm hoặc hạn chế thiếu cơ sở, hoạt động có thể chuyển sang các kênh khó quan sát hơn, còn doanh nghiệp trong nước sẽ gặp bất lợi khi phát triển sản phẩm blockchain và Web3.
Chuyên gia kinh tế Lê Đăng Doanh cho rằng việc chậm nghiên cứu chính sách có thể khiến Việt Nam bỏ lỡ cơ hội trong nền kinh tế số. Theo ông, cần bắt đầu từ việc nhận diện bản chất pháp lý của tiền ảo và tài sản ảo, sau đó mới xác định cách quản lý, thuế và trách nhiệm của các bên.
Có nên thử nghiệm trước khi áp dụng trên diện rộng?
Do tính phức tạp và rủi ro chưa được đánh giá đầy đủ, một phương án được đề xuất là xây dựng khung pháp lý thử nghiệm. Cách tiếp cận này có thể giới hạn trong một số nhóm tài sản, loại hình dịch vụ hoặc đối tượng cụ thể trước khi mở rộng.
Mô hình thử nghiệm giúp cơ quan quản lý quan sát thực tế vận hành, đánh giá khả năng kiểm soát rủi ro và điều chỉnh quy định khi cần. Đây cũng là cách giảm nguy cơ ban hành một hệ thống quá rộng nhưng khó thực thi ngay từ đầu.
Trong quá trình đó, quyền sở hữu tài sản ảo cần được ưu tiên xem xét. Người dùng cần biết tài sản của mình có được pháp luật công nhận ở mức nào, sàn giao dịch phải chịu trách nhiệm ra sao và cơ chế xử lý sẽ được kích hoạt khi tài khoản hoặc tài sản bị xâm phạm.
Kinh nghiệm quốc tế có thể cung cấp thêm dữ liệu tham khảo. Nghị viện châu Âu đã thông qua Đạo luật về thị trường tiền mã hóa (MiCA) vào tháng 4/2023. Đạo luật này đặt ra yêu cầu đối với nhà cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa nhằm tăng cường bảo vệ người tiêu dùng, cải thiện quản trị và mở rộng phạm vi tuân thủ các quy định chống rửa tiền. Tại Anh, quy định liên quan đến chuyển tiền mã hóa trong khung chống rửa tiền và tài trợ khủng bố có hiệu lực từ tháng 9/2023.
Những ví dụ trên cho thấy xu hướng chung không nhất thiết là cấm hoàn toàn, mà thường tập trung vào cấp phép, minh bạch thông tin, quản trị rủi ro và trách nhiệm của doanh nghiệp. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn cần đánh giá kỹ điều kiện thị trường trong nước trước khi lựa chọn mô hình phù hợp.
Nhà đầu tư cần thận trọng trong giai đoạn chờ quy định
Cho đến khi khung pháp lý được ban hành, người tham gia thị trường vẫn phải tự chịu phần lớn rủi ro liên quan đến giá, công nghệ và pháp lý. Việc một tài sản được giao dịch phổ biến trên sàn quốc tế không đồng nghĩa với việc tài sản đó được pháp luật Việt Nam bảo hộ như tiền tệ hoặc chứng khoán.
- Kiểm tra thông tin về nền tảng, đội ngũ phát triển và điều kiện giao dịch trước khi nạp tiền.
- Không xem mức tăng giá trong quá khứ là bảo đảm cho lợi nhuận tương lai.
- Đánh giá rủi ro khi giao dịch P2P, đặc biệt với các đối tác chưa được xác minh.
- Bảo vệ khóa riêng, mật khẩu và tài khoản xác thực đa yếu tố; không chia sẻ thông tin bảo mật.
- Lưu lại lịch sử giao dịch, bằng chứng chuyển tiền và trao đổi với đối tác để phục vụ việc xử lý khi có sự cố.
- Cảnh giác với lời mời gọi lợi nhuận cao, chương trình giới thiệu nhiều tầng hoặc yêu cầu chuyển tiền gấp.
Hiệp hội Blockchain Việt Nam khuyến nghị Chính phủ sớm thiết lập nguyên tắc và quy định minh bạch đối với tài sản ảo cùng các dịch vụ liên quan. Về phía người dùng, việc tìm hiểu rủi ro pháp lý, thị trường và công nghệ nên được thực hiện trước khi quyết định đầu tư.
Mục tiêu hoàn thiện khung pháp lý vào tháng 5/2025 vì vậy có ý nghĩa như một mốc thúc đẩy chính sách, thay vì là dấu hiệu cho thấy mọi vấn đề sẽ được giải quyết ngay lập tức. Hiệu quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào phạm vi điều chỉnh, khả năng phối hợp giữa các cơ quan và cách quy định bảo vệ người dùng mà không kìm hãm đổi mới.
Trong bức tranh rộng hơn, tài sản số cũng đang được nhìn nhận như một thành phần tiềm năng của nền kinh tế số Việt Nam. Nội dung Tài sản số Việt Nam trước cơ hội từ trung tâm tài chính quốc tế cung cấp thêm góc nhìn về cơ hội phát triển của lĩnh vực này.