Dũng Virgo
Một chú mèo hoang nhỏ từng sống trong một gia đình ở Bolivia suốt khoảng một năm đã trở thành chìa khóa cho một phát hiện đặc biệt của ngành sinh học. Ban đầu, những người nuôi chỉ nghĩ đây là mèo nhà bình thường. Tuy nhiên, khi trưởng thành, cá thể có tên Tigrino bộc lộ nhiều đặc điểm khác lạ và khiến các nhà nghiên cứu phải xem xét lại nguồn gốc của nó.
Phân tích di truyền sau đó xác nhận Tigrino thuộc Leopardus tilcayo, một loài mèo hoang hoàn toàn mới đối với khoa học. Đây được xem là loài mèo còn sống đầu tiên được phát hiện và định danh mới sau hơn một thế kỷ.
Từ thú cưng bất đắc dĩ đến cá thể nghiên cứu đặc biệt
Tigrino từng được một gia đình tại Bolivia nuôi dưỡng vì bị nhầm là mèo con. Khoảng một năm sau, khi những dấu hiệu hoang dã ngày càng rõ ràng và việc tiếp tục nuôi trong nhà không còn phù hợp, con vật được chuyển đến khu bảo tồn động vật hoang dã Senda Verde vào khoảng năm 2017.
Khu bảo tồn nằm giữa vùng đồi rừng ở phía đông bắc thành phố La Paz. Tại đây, Tigrino có điều kiện sống an toàn hơn, đồng thời trở thành đối tượng được các chuyên gia chú ý. Dù có kích thước nhỏ, nó không giống một con mèo nhà trưởng thành thông thường.
Bước ngoặt đến vào năm 2019, khi nhà sinh vật học Bolivia Paola Nogales-Ascarrunz xây dựng tài liệu hướng dẫn về các loài mèo hoang tại quốc gia này. Trong quá trình tiếp cận Tigrino, bà nhận thấy cá thể này nhỏ bất thường. Ban đầu, nhà nghiên cứu cho rằng nó có thể còn non, nhưng thực tế Tigrino đã phát triển hoàn chỉnh.
Những dấu hiệu khiến Tigrino khác biệt
So với các tư liệu về mèo hổ phương bắc, còn được biết đến với tên khoa học Leopardus tigrinus, Tigrino có vóc dáng nhỏ hơn đáng kể. Các đốm trên bộ lông cũng lớn hơn, phân bố không theo hình thái thường thấy ở những loài họ hàng gần.
Đặc điểm ngoại hình của cá thể này khiến việc phân loại chỉ dựa trên quan sát trở nên khó khăn. Nhóm mèo hổ Nam Mỹ vốn có nhiều loài tương đối giống nhau về màu lông, kích thước và hoa văn. Sự khác biệt giữa chúng đôi khi không đủ rõ để có thể kết luận chắc chắn bằng mắt thường.
Tigrino có bộ lông nền nâu nhạt, nổi bật với các đốm sẫm màu dạng hoa mai. Phần đuôi dài và rậm lông hơn so với một số loài họ hàng. Ở cá thể trưởng thành, chiều dài từ đầu đến thân vào khoảng 42,5-50,5 cm, còn đuôi dài khoảng 25-26,5 cm.
Giải mã toàn bộ hệ gene để xác định loài
Những nghi vấn về Tigrino không được giải quyết chỉ bằng hình thái. Một dự án quốc tế đã tiến hành giải trình tự toàn bộ hệ gene của 38 cá thể thuộc chi Leopardus, nhóm mèo hoang phân bố ở Nam Mỹ.
Nguồn dữ liệu được mở rộng bằng cách kết hợp mẫu DNA từ các cá thể còn sống với vật liệu di truyền lấy từ mẫu vật bảo tàng có niên đại hàng thế kỷ. Trong số đó có sáu mẫu đến từ vùng Guianas, nơi loài L. tigrinus từng được định danh lần đầu.
Cách tiếp cận này giúp các nhà khoa học so sánh không chỉ những cá thể đang tồn tại mà còn cả dấu vết di truyền được lưu giữ trong các mẫu vật cũ. Kết quả công bố trên tạp chí Current Biology cho thấy Tigrino không phải là một biến thể bất thường của loài đã biết.
Cá thể này đại diện cho một nhánh tiến hóa riêng và được đặt tên khoa học là Leopardus tilcayo. Tên gọi “tilcayo” bắt nguồn từ cách người dân bản địa tại vùng rừng mây Yungas của Bolivia gọi loài mèo này.
Nhánh tiến hóa đã tách ra từ 1,43 triệu năm trước
Dữ liệu di truyền cho thấy nhánh tiến hóa của L. tilcayo đã tách khỏi những họ hàng mèo hổ gần nhất từ khoảng 1,43 triệu năm trước. Điều đó cho thấy đây không phải là một quần thể mới hình thành gần đây, mà là một dòng dõi đã tồn tại độc lập trong thời gian rất dài.
Bộ gene của loài mới cũng lưu giữ dấu vết của những đợt lai tạp tự nhiên cổ xưa với một dòng dõi mèo hoang từng hiện diện ở Peru. Các dấu vết này cung cấp thêm thông tin về lịch sử tiến hóa phức tạp của nhóm mèo nhỏ có hoa văn giống báo ở Nam Mỹ.
Theo nhà sinh thái học tiến hóa Jonas Lescroart thuộc Đại học Antwerp, L. tilcayo là loài mèo còn sống đầu tiên được phát hiện và định danh mới trong hơn một thế kỷ. Phát hiện này cho thấy ngay cả những nhóm động vật đã được nghiên cứu lâu năm vẫn có thể che giấu các nhánh tiến hóa chưa được nhận diện.
Bức tranh phân loại về nhóm mèo hổ được thay đổi
Việc công nhận L. tilcayo không chỉ bổ sung một cái tên vào danh sách động vật hoang dã. Nó còn làm thay đổi cách giới khoa học nhìn nhận toàn bộ nhóm mèo hổ Nam Mỹ, những loài có kích thước nhỏ và thường khó phân biệt bằng đặc điểm bên ngoài.
Từ các manh mối di truyền được ghi nhận vào năm 2013, các nghiên cứu gene năm 2023 và phân tích hình thái năm 2024, nhóm này dần được tách thành nhiều loài độc lập hơn. Danh sách hiện bao gồm L. guttulus, L. emiliae, L. pardinoides, L. tigrinus và loài mới L. tilcayo. Một phân loài mới tại Peru cũng được xác lập với tên L. tigrinus antisuyo.
Trước đây, những quần thể có đặc điểm tương đồng có thể bị gộp chung dưới một tên gọi. Khi dữ liệu gene và hình thái được phân tích sâu hơn, các nhà nghiên cứu nhận ra rằng chúng có lịch sử tiến hóa, phạm vi phân bố và đặc điểm riêng biệt.
Loài mới nhưng còn quá ít dữ liệu
Việc đặt tên khoa học cho L. tilcayo mới chỉ là bước đầu. Hiện giới nghiên cứu mới tiếp cận được hai cá thể sống cùng một số hình ảnh ghi nhận qua bẫy ảnh. Vì vậy, nhiều thông tin cơ bản về loài vẫn chưa được làm rõ.
Quy mô quần thể, khu vực phân bố chính xác, tập tính sinh sản và mức độ thích nghi của chúng trong tự nhiên vẫn là những câu hỏi bỏ ngỏ. Các dữ liệu ban đầu cho thấy đây là loài săn mồi hoạt động về đêm. Phân tích những gì còn lại trong phân cho thấy thức ăn của chúng có thể bao gồm các loài gặm nhấm.
Địa bàn sinh sống của L. tilcayo được cho là liên quan đến những khu rừng mây Yungas, nơi có địa hình dốc, khí hậu ẩm và thường xuyên bao phủ bởi sương mù. Đây là môi trường khó khảo sát, khiến việc tìm kiếm và theo dõi các cá thể trong tự nhiên trở nên phức tạp.
Phát hiện mới đặt ra yêu cầu bảo tồn cấp thiết
Một nghịch lý xuất hiện sau khi loài mới được công nhận: càng tách rõ các nhánh động vật, con người càng nhận ra phạm vi của từng loài có thể nhỏ hơn nhiều so với giả định trước đó.
Nhà sinh thái học Samantha Zwicker nhận định rằng khi một quần thể từng được xem là một loài duy nhất được chia thành nhiều loài riêng biệt, diện tích sinh sống thực tế của từng loài cũng bị thu hẹp trên bản đồ bảo tồn. Điều này có thể khiến mức độ dễ tổn thương của chúng bị đánh giá thấp trong thời gian dài.
Với L. tilcayo, rủi ro càng đáng chú ý vì số lượng cá thể được xác nhận còn quá ít. Tigrino hiện là cá thể duy nhất của loài này được chăm sóc trong điều kiện nuôi nhốt an toàn. Ngoài khu bảo tồn, những cá thể khác có thể vẫn đang sống ẩn mình trong các khu rừng Yungas.
Trường hợp của Tigrino cho thấy các phát hiện khoa học đôi khi bắt đầu từ một tình huống rất đời thường. Một con vật bị nhận nhầm là mèo nhà đã mở ra cuộc điều tra kéo dài qua nhiều năm, kết nối quan sát thực địa, mẫu vật bảo tàng và công nghệ giải mã gene.
Quan trọng hơn, câu chuyện nhắc rằng việc nhận diện một loài mới không kết thúc khi nó có tên khoa học. Các nhà nghiên cứu còn phải xác định quần thể, môi trường sống và những mối đe dọa mà loài đó đang đối mặt. Với Leopardus tilcayo, hành trình khám phá thực sự có thể mới chỉ bắt đầu.
AI tạo hàng trăm kết quả toán học: Con người sẽ kiểm chứng ra sao?
Cảnh báo AI có thể đe dọa nhân loại trước năm 2030
Vì sao tua-bin gió gần như luôn dùng 3 cánh quạt?
AI giúp phát hiện ứng viên hành tinh từ dữ liệu 126.000 ngôi sao
Bill Gates từng nói gì về thuế tài sản và 200 tỷ USD từ thiện?
Nga phát triển hợp kim có thể tự lấp đầy vết nứt
1 in 8 Billion: Khi AI mô phỏng cuộc đời không thể tự chọn
