Dũng Virgo
Trong lúc lo ngại trí tuệ nhân tạo sẽ thay thế hàng triệu việc làm ngày càng lan rộng, Jeff Bezos lại đưa ra một kịch bản lạc quan hơn. Nhà sáng lập Amazon cho rằng AI không nhất thiết chỉ là công cụ cắt giảm nhân sự, mà còn có thể tạo ra mức tăng năng suất đủ lớn để thay đổi cách con người làm việc và tổ chức cuộc sống.
Trong cuộc phỏng vấn với Fox News, Bezos nói người lao động trong tương lai có thể chỉ cần làm việc ba ngày mỗi tuần nhưng vẫn kiếm đủ tiền trang trải cho gia đình. Xa hơn, ông hình dung mô hình mỗi gia đình chỉ cần một người tham gia thị trường lao động có thể quay trở lại, sau thời gian dài nhiều hộ gia đình phải dựa vào hai nguồn thu nhập.
Quan điểm của Jeff Bezos không phải một dự báo chắc chắn về tương lai, mà là kịch bản dựa trên giả định AI tạo ra bước nhảy vọt rất lớn về năng suất kinh tế.
AI có thể thay đổi số ngày làm việc như thế nào?
Lập luận trung tâm của Bezos nằm ở năng suất. Nếu phần mềm và hệ thống AI có thể đảm nhiệm một lượng lớn công việc lặp lại, hỗ trợ phân tích, xử lý thông tin hoặc tối ưu vận hành, mỗi nhân viên có thể tạo ra nhiều giá trị hơn trong cùng một khoảng thời gian.
Trong kịch bản đó, doanh nghiệp không nhất thiết phải duy trì mô hình nhân sự và thời gian làm việc như hiện nay. Một phần công việc được tự động hóa, trong khi con người tập trung vào quyết định, sáng tạo, giao tiếp và xử lý những tình huống khó dự đoán. Tổng sản lượng vẫn có thể tăng dù số giờ làm việc của từng cá nhân giảm xuống.
Bezos vì vậy cho rằng tuần làm việc năm ngày không phải một quy luật bất biến. Khi hiệu suất kinh tế tăng mạnh, xã hội có thể lựa chọn phân bổ lại lợi ích theo hướng người lao động làm ít ngày hơn nhưng không bị giảm thu nhập tương ứng.
Tuy nhiên, điều này chỉ xảy ra nếu thành quả từ AI được chia sẻ rộng rãi. Năng suất tăng không tự động đồng nghĩa với lương cao hơn hay thời gian làm việc ngắn hơn. Doanh nghiệp có thể giữ phần lớn lợi ích, dùng AI để mở rộng sản lượng hoặc yêu cầu nhân viên đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ hơn. Cách xã hội phân phối giá trị do công nghệ tạo ra sẽ quyết định dự báo của Bezos trở thành hiện thực hay chỉ dừng ở một viễn cảnh hấp dẫn.
Vì sao ông dự đoán thị trường có thể thiếu lao động?
Nhiều cuộc tranh luận về AI bắt đầu từ câu hỏi: máy móc sẽ lấy đi bao nhiêu việc làm? Bezos lại nhìn vấn đề theo hướng ngược lại. Ông cho rằng khi năng suất tăng, con người sẽ bớt phụ thuộc vào việc phải làm nhiều giờ hoặc cùng lúc đảm nhiệm nhiều công việc để duy trì mức sống.
Nếu một người có thể hoàn thành thu nhập cần thiết trong ba ngày, họ có thể không muốn nhận thêm một công việc thứ hai. Một số gia đình cũng có thể lựa chọn chỉ để một thành viên đi làm toàn thời gian, còn người kia dành thời gian cho chăm sóc con cái, gia đình, học tập hoặc các hoạt động cá nhân.
Hệ quả là doanh nghiệp có thể gặp khó khăn trong tuyển dụng, không phải vì không còn nhu cầu nhân lực, mà vì người lao động không còn bị áp lực kinh tế buộc phải nhận mọi công việc sẵn có. Đây là điểm khác biệt đáng chú ý giữa hai cách nhìn về tự động hóa: AI có thể làm giảm nhu cầu nhân lực ở một số vị trí, nhưng đồng thời cũng làm thay đổi mức độ sẵn sàng tham gia thị trường lao động của con người.
Dù vậy, kịch bản thiếu lao động sẽ không xuất hiện đồng đều ở mọi ngành. Công việc cần hiện diện trực tiếp, kỹ năng thủ công, chăm sóc con người hoặc trách nhiệm pháp lý vẫn có thể cần nhân sự. Ngược lại, các vị trí xử lý dữ liệu, soạn thảo nội dung, hỗ trợ khách hàng và vận hành quy trình có thể chịu tác động nhanh hơn. Vì thế, tác động của AI nhiều khả năng sẽ phân hóa theo ngành nghề, trình độ và khu vực.
Bezos nói gì về việc Amazon cắt giảm 30.000 nhân sự?
Trong cuộc phỏng vấn, Bret Baier đặt câu hỏi về việc Amazon đã cắt giảm khoảng 30.000 nhân sự trong vòng 12 tháng. Đây là chi tiết khiến dự báo lạc quan của Bezos trở nên gây chú ý, bởi công chúng dễ liên hệ những đợt sa thải lớn với quá trình tự động hóa và ứng dụng AI.
Bezos bác bỏ mối liên hệ trực tiếp giữa đợt cắt giảm này với AI. Theo phần giải thích được nêu trong bài phỏng vấn, nguyên nhân chính đến từ giai đoạn Amazon mở rộng quá nhanh và tuyển dụng ồ ạt để đáp ứng nhu cầu tăng vọt sau đại dịch COVID-19. Khi tốc độ tăng trưởng điều chỉnh, công ty phải thu hẹp quy mô về mức phù hợp hơn.
Điều này không có nghĩa AI không ảnh hưởng đến Amazon hay các doanh nghiệp công nghệ. Nó chỉ cho thấy rất khó quy mọi đợt giảm nhân sự vào một nguyên nhân duy nhất. Kết quả kinh doanh, chiến lược mở rộng, nhu cầu thị trường và tự động hóa có thể cùng tác động đến quyết định tuyển dụng.
Với người lao động, sự khác biệt này có ý nghĩa thực tế. Một vị trí bị cắt giảm vì doanh nghiệp tái cơ cấu sẽ đòi hỏi cách ứng phó khác với vị trí bị thay thế bởi một hệ thống tự động. Việc xác định đúng nguyên nhân giúp người lao động lựa chọn giữa học kỹ năng mới, chuyển ngành hoặc tìm môi trường có nhu cầu nhân sự ổn định hơn.
“Bong bóng AI” nhưng vẫn có thể mang lại giá trị
Jeff Bezos cũng được hỏi về làn sóng đầu tư khổng lồ vào AI và khả năng thị trường đang hình thành một bong bóng công nghệ. Ông không phủ nhận rủi ro đầu cơ, nhưng cho rằng đây có thể là một “bong bóng tích cực” đối với xã hội.
Theo cách nhìn này, khi nhà đầu tư sẵn sàng rót vốn vào nhiều ý tưởng, các dự án công nghệ có thêm cơ hội thử nghiệm và phát triển. Một số công ty có thể thất bại, định giá có thể giảm mạnh, nhưng những công nghệ hữu ích vẫn có khả năng tồn tại sau giai đoạn điều chỉnh tài chính.
Quan điểm trên cần được hiểu thận trọng. Dòng vốn lớn không bảo đảm mọi sản phẩm AI đều có giá trị, cũng không loại bỏ nguy cơ doanh nghiệp chạy theo xu hướng mà chưa giải quyết được nhu cầu thực tế. Người dùng và doanh nghiệp vẫn cần đánh giá độ chính xác, chi phí, bảo mật dữ liệu và khả năng tích hợp trước khi đưa AI vào vận hành.
Thực tế tại Việt Nam cũng cho thấy AI đang được thử nghiệm ở nhiều lĩnh vực, từ phần mềm đến dịch vụ công. Bạn đọc có thể tham khảo thêm những cảnh báo về rủi ro AIoT để thấy rằng tiềm năng công nghệ luôn đi kèm yêu cầu về quản trị và an toàn.
“Siêu trí tuệ” và cách gọi AI
Bezos bày tỏ sự đồng tình với cách gọi “Siêu trí tuệ”, hay SI, thay cho thuật ngữ trí tuệ nhân tạo. Lý do được nêu là từ “nhân tạo” đôi khi tạo cảm giác giả tạo hoặc thiếu thiện cảm, trong khi cách gọi mới nhấn mạnh hơn vào năng lực của hệ thống.
Đây chủ yếu là vấn đề ngôn ngữ và cách định hình nhận thức. Tên gọi không làm thay đổi năng lực thật của công nghệ, nhưng có thể ảnh hưởng đến cách công chúng tiếp nhận nó. Một thuật ngữ mang sắc thái tích cực có thể thúc đẩy đầu tư và thử nghiệm, song cũng dễ khiến người dùng đánh giá quá cao khả năng hiện tại của AI.
Bezos không phải doanh nhân công nghệ duy nhất hình dung một tương lai dư dả nhờ tự động hóa. Bài viết cũng nhắc đến quan điểm của Elon Musk về một kỷ nguyên trong đó thu nhập phổ quát ở mức cao trở nên khả thi. Điểm chung của các dự báo này là niềm tin rằng máy móc sẽ tạo ra nhiều của cải hơn, còn con người có thể giảm thời gian lao động bắt buộc.
Dữ liệu hiện tại chưa cho thấy việc làm bị xóa sổ hàng loạt
Những dự báo dài hạn cần được đối chiếu với dữ liệu thực tế. Theo thông tin được đề cập, tỷ lệ thất nghiệp tại Mỹ duy trì trong khoảng 4,1% đến 4,5% trong hai năm. Đây chưa phải bằng chứng cho thấy AI chắc chắn tạo ra nhiều việc làm hơn số việc bị mất, nhưng nó cho thấy thị trường lao động chưa rơi vào một cuộc khủng hoảng thất nghiệp diện rộng vì AI.
Báo cáo của Yale Budget Lab công bố vào tháng sáu cũng được dẫn lại với kết luận rằng tác động của AI đối với việc làm từ cuối năm 2022 vẫn khá khiêm tốn. Ảnh hưởng nổi bật hơn nằm ở việc thay đổi nội dung và cách thực hiện công việc, thay vì xóa bỏ trực tiếp hàng loạt vị trí.
Điều này phù hợp với những gì nhiều nhân viên đang trải nghiệm: AI có thể hỗ trợ viết bản nháp, tóm tắt tài liệu, tìm thông tin hoặc phân tích dữ liệu, nhưng người dùng vẫn phải kiểm tra kết quả và chịu trách nhiệm cuối cùng. Trong một số ngành, công nghệ không loại bỏ hoàn toàn nghề nghiệp mà nâng yêu cầu đối với người làm nghề.
Những công cụ mới thậm chí cho phép nhóm nhỏ tạo ra sản phẩm trước đây cần cả một đội ngũ lớn. Một ví dụ khác về mặt trái của xu hướng này là câu chuyện studio game nhỏ sử dụng AI, cho thấy năng suất công nghệ không phải lúc nào cũng chuyển hóa thành hiệu quả kinh doanh hoặc sự ổn định tài chính.
Điều kiện để tuần làm việc ba ngày trở thành hiện thực
Dự báo của Bezos đặt ra nhiều điều kiện quan trọng. Trước hết, AI phải tạo ra năng suất thực tế và bền vững, không chỉ cải thiện tốc độ của một vài tác vụ. Doanh nghiệp cũng phải có động lực chia sẻ thành quả với nhân viên thông qua thu nhập, thời gian nghỉ hoặc mô hình làm việc linh hoạt.
Tiếp theo là hệ thống giáo dục và đào tạo. Khi một số nhiệm vụ được tự động hóa, người lao động cần có cơ hội học kỹ năng mới thay vì tự xoay xở sau mỗi đợt tái cơ cấu. Chính sách bảo hiểm, thuế và an sinh cũng phải thích ứng với thị trường có nhiều dạng việc làm hơn, bao gồm lao động bán thời gian, làm việc theo dự án và cộng tác với hệ thống AI.
Cuối cùng, xã hội cần thống nhất cách đo lường thành công. Nếu năng suất tăng nhưng con người vẫn phải làm nhiều giờ hơn để cạnh tranh, AI sẽ không mang lại sự giải phóng như Bezos kỳ vọng. Ngược lại, nếu lợi ích được phân bổ hợp lý, công nghệ có thể giúp giảm thời gian lao động bắt buộc và mở rộng lựa chọn sống cho nhiều gia đình.
Vì vậy, dự báo của Jeff Bezos đáng chú ý không chỉ ở con số ba ngày làm việc mỗi tuần. Giá trị lớn hơn nằm ở câu hỏi AI sẽ phục vụ mục tiêu nào: tối đa hóa số giờ con người làm việc, hay tạo ra một nền kinh tế trong đó năng suất cao giúp con người có thêm thời gian và sự chủ động.
AI tạo hàng trăm kết quả toán học: Con người sẽ kiểm chứng ra sao?
Cảnh báo AI có thể đe dọa nhân loại trước năm 2030
Vì sao tua-bin gió gần như luôn dùng 3 cánh quạt?
AI giúp phát hiện ứng viên hành tinh từ dữ liệu 126.000 ngôi sao
Bill Gates từng nói gì về thuế tài sản và 200 tỷ USD từ thiện?
Nga phát triển hợp kim có thể tự lấp đầy vết nứt
1 in 8 Billion: Khi AI mô phỏng cuộc đời không thể tự chọn
