Dũng Virgo
Có những khoảnh khắc khiến những người chưa từng gặp nhau bỗng trở nên thân thiết. Một bàn thắng, tiếng hò reo đồng loạt hay chiếc cúp được nâng lên có thể biến cả quán ăn, con phố thành một cộng đồng nhỏ. Trong những dịp như vậy, bia rượu thường xuất hiện như chất xúc tác quen thuộc, giúp cuộc trò chuyện cởi mở hơn và cảm xúc được đẩy lên nhanh hơn.
Thế nhưng, cũng chính thứ đồ uống khiến mọi người dễ cụng ly có thể làm mờ đi khả năng phán đoán. Vì vậy, bên cạnh câu hỏi “uống thêm một ly không?”, mỗi người nên tự hỏi một điều quan trọng hơn: mình đang ở đâu trên giới hạn của bản thân, và liệu mình còn đủ tỉnh táo để trở về an toàn hay chưa?
Vì sao người xa lạ dễ thân thiết trong một đêm bóng đá?
Đêm 15/12/2018 là một ví dụ điển hình. Khi trận chung kết AFF Cup giữa Việt Nam và Malaysia diễn ra, nhiều quán xá trên cả nước kín người theo dõi. Đến lúc Nguyễn Anh Đức ghi bàn, những người đàn ông vốn không quen biết đồng loạt đứng dậy, ôm nhau và hét vang. Chỉ trong vài giây, khoảng cách giữa người lạ gần như biến mất.
Hiện tượng này không chỉ đến từ tình yêu bóng đá. Nhà xã hội học người Pháp Émile Durkheim từng dùng khái niệm “collective effervescence”, có thể hiểu là trạng thái sôi sục tập thể, để mô tả cảm giác con người hòa vào một nghi lễ chung. Khi nhiều người cùng tập trung vào một sự kiện, cùng hát, nhảy hoặc phản ứng theo một nhịp, ranh giới giữa “tôi” và “chúng ta” trở nên mờ hơn.
Trong đời sống hiện đại, một trận bóng có thể đóng vai trò giống như nghi lễ cộng đồng. Tiếng còi, tiếng vỗ tay, những pha bóng nguy hiểm và bàn thắng tạo ra chuỗi phản ứng đồng bộ. Người xem không cần giới thiệu dài dòng vẫn có thể nhận ra mình đang chia sẻ cùng một cảm xúc với người bên cạnh.
Bản năng gắn kết có nguồn gốc rất xa
Một nghiên cứu năm 2020 được đăng trên Philosophical Transactions of the Royal Society B cho thấy sự đồng bộ trong hành vi, chẳng hạn cùng vỗ tay, hò reo hoặc chuyển động theo nhịp, có liên quan đến việc giải phóng endorphin và thúc đẩy liên kết xã hội.
Cơ chế này được cho là có nền tảng tiến hóa sâu xa. Tổ tiên loài người từng phải phối hợp khi săn bắt: cùng theo dõi con mồi, cùng hành động và cùng ăn mừng sau khi đạt mục tiêu. Những hành động đồng bộ tạo ra cảm giác tin cậy, thuộc về một nhóm và sẵn sàng phối hợp với nhau.
Khi đội tuyển Việt Nam thi đấu, bản năng đó được kích hoạt trên quy mô lớn. Trong những ngày U23 Việt Nam thi đấu ở Thường Châu tháng 1/2018 hay khi đội tuyển quốc gia vô địch AFF Cup cuối năm đó, hàng triệu người cùng thức, cùng hò reo và xuống đường ăn mừng. Bóng đá trở thành một trong những hình thức gắn kết tập thể mạnh mẽ trong xã hội hiện đại.
Rượu bia làm “nới lỏng” rào cản xã hội
Năm 2017, giáo sư Robin Dunbar tại Đại học Oxford dẫn dắt một nghiên cứu về ảnh hưởng của việc uống bia trong giao tiếp xã hội. Kết quả được trích dẫn trong bài nguồn cho thấy uống ở mức vừa phải có thể kích thích giải phóng endorphin, khiến con người cảm thấy gần gũi và tin tưởng nhau nhanh hơn so với chỉ trò chuyện thông thường.
Những người cùng uống có xu hướng cười nhiều hơn, tương tác với người lạ trong quán và cảm thấy gắn bó hơn sau buổi gặp. Nghiên cứu cũng ghi nhận những người thường xuyên lui tới một “quán ruột” có mạng lưới quan hệ xã hội gắn bó hơn và cảm thấy tin tưởng cộng đồng xung quanh hơn.
Ở góc độ thần kinh, ethanol trong bia rượu tác động đến vỏ não trước trán, khu vực liên quan đến khả năng tự kiểm soát, đánh giá rủi ro và duy trì các rào cản xã hội. Khi hoạt động của khu vực này bị ức chế, một người có thể bớt ngại bắt chuyện, dễ bộc lộ cảm xúc và phản ứng mạnh hơn với không khí xung quanh.
Đó là lý do một câu mời cụng ly có thể nhanh chóng kéo người ở bàn bên vào cuộc trò chuyện. Trong bối cảnh mọi người đã cùng theo dõi một trận đấu, chất cồn và cảm xúc tập thể tạo thành sự kết hợp khiến quan hệ xã hội được rút ngắn đáng kể.
“Số Dunbar” và nhu cầu thuộc về một cộng đồng
Robin Dunbar còn được biết đến với khái niệm “số Dunbar”. Theo ý tưởng này, một người chỉ có thể duy trì thoải mái một số lượng hữu hạn các mối quan hệ xã hội ổn định, thường được nhắc đến là khoảng 150 mối quan hệ.
Con số này giúp gợi mở một điều: con người luôn cần các nhóm xã hội để cảm thấy mình thuộc về đâu đó. Một bàn nhậu, một nhóm cổ động viên hay một quán quen đều có thể trở thành không gian giúp các mối quan hệ được hình thành và củng cố.
Tuy nhiên, cảm giác thân thiết được tạo ra trong một buổi vui không đồng nghĩa với việc mọi hành vi đều an toàn. Sự gần gũi nhanh chóng có thể là trải nghiệm đẹp, nhưng nó cũng dễ khiến mỗi người đánh giá thấp mức độ ảnh hưởng của bia rượu lên chính mình.
Lằn ranh mong manh giữa hưng phấn và mất kiểm soát
Khi lượng ethanol tăng lên, khả năng cân nhắc hậu quả và kiểm soát xung động suy giảm. Người đã uống nhiều có thể cảm thấy mình táo bạo hơn, nhưng thực tế lại kém nhạy bén trước nguy hiểm. Những quyết định tưởng như nhỏ, chẳng hạn tiếp tục uống, tranh cãi hoặc tự lái xe, có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.
Một nghiên cứu đăng trên Journal of Public Economics năm 2023 đã phân tích dữ liệu cảnh sát Anh và ghi nhận bạo lực gia đình tăng khoảng 26% vào những ngày đội tuyển Anh thi đấu tại World Cup. Khi Anh thua, mức tăng được nêu là gần 38%; đáng chú ý, khi Anh thắng, con số vẫn tăng gần 50%.
Điều đó cho thấy rủi ro không chỉ xuất hiện khi cảm xúc tiêu cực. Hưng phấn quá mức cũng có thể khiến hành vi vượt khỏi giới hạn. Khi niềm vui chiến thắng kết hợp với bia rượu, sự tự tin và kích động đôi khi tăng nhanh hơn khả năng tự kiểm soát.
Một đêm vui vẫn có thể để lại mất mát
Trong ngày Việt Nam vô địch AFF Cup 2018, cả nước được thống kê ghi nhận khoảng 50 vụ tai nạn giao thông, khiến hàng chục người thương vong. Tại TP.HCM, một thanh niên tử vong sau va chạm với xe bồn trong lúc đi ăn mừng trên đường phố.
Những con số ấy nhắc rằng không phải tất cả mọi người đều kết thúc đêm chiến thắng bằng một câu chuyện vui. Với người đã sử dụng rượu bia, việc tiếp tục điều khiển xe làm khoảng cách giữa niềm vui và bi kịch trở nên rất ngắn. Chỉ vài lon bia cũng có thể tạo ra khác biệt lớn trong khả năng phản ứng, đánh giá tình huống và làm chủ hành vi.
Văn hóa ép uống càng khiến vấn đề phức tạp hơn. Trong nhiều cuộc gặp, từ chối rượu bia đôi khi bị xem là thiếu nhiệt tình hoặc không tôn trọng người mời. Áp lực phải uống để hòa nhập có thể khiến một người vượt qua ngưỡng mà họ vốn đã biết là không phù hợp với mình.
Biết tửu lượng không chỉ là biết uống được bao nhiêu
Tửu lượng không nên được hiểu như một thành tích để so sánh giữa những người trong bàn. Đó là nhận thức về giới hạn của bản thân, khả năng nhận ra những dấu hiệu mất tỉnh táo và sự chủ động dừng lại trước khi mọi việc vượt khỏi tầm kiểm soát.
Người bản lĩnh không nhất thiết là người uống nhiều nhất. Họ là người có thể tận hưởng không khí chung nhưng vẫn nhớ mình cần làm gì sau cuộc vui. Họ có thể hò reo, cụng ly và chia sẻ cảm xúc, nhưng không biến sự phấn khích thành lý do để gây gổ hoặc mạo hiểm trên đường về.
- Nhận biết sớm thời điểm bản thân bắt đầu mất kiểm soát thay vì chờ đến khi quá say.
- Không để áp lực từ bạn bè quyết định lượng rượu bia mình sử dụng.
- Chủ động sắp xếp cách về nhà an toàn, đặc biệt sau những buổi xem bóng đá đông người.
- Không điều khiển phương tiện sau khi đã uống rượu bia.
- Giữ khoảng cách với tranh cãi khi cảm xúc đang bị đẩy lên quá cao.
Chừng mực để niềm vui còn nguyên vào sáng hôm sau
Cảm xúc của một đêm bóng đá có thể rất đẹp. Những người xa lạ ôm nhau sau một bàn thắng, cả khu phố cùng vang tiếng reo hò và một ký ức chung được tạo ra chỉ trong vài giờ. Rượu bia, ở mức phù hợp, có thể góp phần làm không khí cởi mở hơn, nhưng nó không phải điều kiện duy nhất để con người kết nối.
Điều đáng giữ lại sau cuộc vui không chỉ là men chiến thắng, mà còn là sự an toàn của bản thân và những người xung quanh. Vui khi đội nhà thắng nhưng vẫn biết dừng đúng lúc; buồn khi đội nhà thua nhưng không để thất vọng dẫn dắt hành động — đó mới là cách làm chủ cảm xúc.
Cuối cùng, câu hỏi “bạn có biết tửu lượng của mình không?” không nhằm khuyến khích một cuộc so tài trên bàn nhậu. Nó là lời nhắc về trách nhiệm cá nhân. Giới hạn trên là biết vui mà vẫn giữ được mình; giới hạn dưới là biết buồn mà không tự đẩy bản thân xuống đáy. Khi hiểu rõ hai giới hạn ấy, mỗi người có thể tận hưởng sự gắn kết của tập thể mà không phải trả giá cho một phút mất kiểm soát.
Thủy Hử: Những bữa ăn gây sốc của hảo hán Lương Sơn
Vì sao chim hiện đại mất răng dù tổ tiên từng có?
MIT cho 200 AI xây nền văn minh ảo không cần trò chuyện
John Ternus: Tân CEO Apple và bài học về thành công lặng lẽ
Gà nhà có nguồn gốc ở đâu? Phát hiện sửa lại kết luận của Darwin
BlackBerry hồi sinh nhờ phần mềm QNX trên ô tô và robot
Huawei nova 16s Series ra mắt: Camera 200MP, pin 7.000mAh
