Dũng Virgo
Kinh tế số ASEAN đang đứng trước cơ hội tăng trưởng lớn nhờ smartphone, thanh toán điện tử, trí tuệ nhân tạo và các dịch vụ trực tuyến. Tuy nhiên, tốc độ mở rộng của công nghệ cũng kéo theo một vấn đề ngày càng rõ rệt: người dùng chưa cảm thấy đủ an toàn khi hoạt động trên môi trường số.
Kết quả khảo sát do GSMA công bố cho thấy 96% người tiêu dùng tại ASEAN lo ngại có thể trở thành nạn nhân của lừa đảo hoặc tấn công mạng. Khi niềm tin bị suy giảm, người dùng không chỉ thận trọng hơn với tin nhắn và cuộc gọi, mà còn có thể hạn chế chia sẻ dữ liệu, sử dụng dịch vụ số hoặc thực hiện giao dịch trực tuyến.
Lừa đảo trực tuyến đang bào mòn niềm tin của người dùng
Báo cáo GSMA ASEAN Consumer Scam Report 2026 khảo sát người tiêu dùng tại Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam. Trong vòng 12 tháng trước thời điểm khảo sát, 8% người tham gia cho biết họ từng trở thành nạn nhân của lừa đảo.
Thiệt hại không chỉ nằm ở số tiền bị mất. Có tới 68% nạn nhân chịu tổn thất tài chính, trong khi 82% không thể lấy lại bất kỳ khoản tiền nào. Chỉ 10% cho biết đã thu hồi đầy đủ số tiền bị chiếm đoạt. Những con số này cho thấy hậu quả của lừa đảo thường kéo dài, đồng thời làm suy yếu cảm giác an toàn của người dùng đối với toàn bộ hệ sinh thái số.
Phần lớn nạn nhân, tương đương 69%, đã báo cáo vụ việc. Dù vậy, khoảng 45% các trường hợp được báo cáo vẫn chưa được giải quyết thỏa đáng. Khoảng cách giữa việc tiếp nhận phản ánh và xử lý đến cùng khiến người dùng dễ hình thành tâm lý thất vọng, thậm chí cho rằng việc báo cáo không mang lại hiệu quả thực tế.
Niềm tin suy giảm có thể dẫn đến những thay đổi cụ thể trong hành vi. Người từng bị lừa có khả năng đổi tài khoản hoặc chuyển sang nhà cung cấp dịch vụ khác cao gấp đôi so với người chưa từng gặp sự cố. Đây là dấu hiệu cho thấy một vụ lừa đảo riêng lẻ có thể ảnh hưởng đến cả mối quan hệ giữa khách hàng và các nền tảng, tổ chức tài chính hoặc nhà mạng.
Ứng dụng nhắn tin trở thành điểm nóng của các vụ lừa đảo
Theo báo cáo, ứng dụng nhắn tin chiếm 41% tổng số vụ việc được ghi nhận, cao hơn nhiều kênh liên lạc khác. Đây là điều dễ hiểu bởi tin nhắn cho phép kẻ gian tiếp cận trực tiếp, tạo cảm giác khẩn cấp và gửi liên kết hoặc thông tin thanh toán chỉ trong vài giây.
Các kịch bản phổ biến tập trung vào đầu tư, tiền điện tử, mua sắm trực tuyến và tuyển dụng việc làm. Điểm chung của nhiều thủ đoạn là dụ nạn nhân tự chuyển tiền, cung cấp thông tin tài khoản hoặc cài đặt phần mềm theo hướng dẫn của đối tượng giả mạo.
AI đang làm cho những kịch bản này thuyết phục hơn. Gần 9 trong 10 người được khảo sát có thể nhận biết ít nhất một hình thức lừa đảo có sử dụng AI. Tuy nhiên, việc nhận ra nguy cơ không đồng nghĩa người dùng luôn đủ khả năng phân biệt thật – giả, đặc biệt khi nội dung được cá nhân hóa hoặc kết hợp với dữ liệu thu thập từ mạng xã hội.
- Thông điệp có thể được viết tự nhiên hơn nhờ công cụ tạo sinh.
- Giọng nói giả khiến cuộc gọi mạo danh người thân, nhân viên ngân hàng hoặc cơ quan chức năng trở nên khó kiểm chứng.
- Hình ảnh và video deepfake làm tăng độ tin cậy giả tạo cho lời mời đầu tư hoặc yêu cầu chuyển tiền.
- Thông tin về nạn nhân có thể được dùng để xây dựng kịch bản lừa đảo phù hợp với từng người.
Trong bối cảnh các công cụ AI ngày càng phổ biến, người dùng cần nâng cao cảnh giác, nhưng trách nhiệm không thể chỉ đặt lên vai cá nhân. Một hệ thống bảo vệ hiệu quả phải có sự tham gia của nền tảng số, nhà mạng, ngân hàng, cơ quan quản lý và các đơn vị cung cấp dịch vụ xác thực.
Bốn nền tảng tạo nên niềm tin số
Báo cáo Digital Nations 2026: Building Trusted Digital Ecosystems in ASEAN tiếp cận vấn đề ở cấp độ rộng hơn. Báo cáo cho rằng các chiến lược về AI, chính phủ số và hội nhập số xuyên biên giới chỉ có thể phát huy hiệu quả nếu người dân tin tưởng vào hạ tầng, dịch vụ và thể chế đứng phía sau.
Niềm tin số không chỉ có nghĩa là một website hoạt động ổn định hay một ứng dụng có giao diện dễ dùng. Người dùng cần biết mình đang giao tiếp với ai, dữ liệu được xử lý ra sao, giao dịch có thể được bảo vệ như thế nào và ai sẽ chịu trách nhiệm khi sự cố xảy ra.
1. Xác minh danh tính số
Danh tính số giúp xác định một cá nhân hoặc tổ chức có đúng là chủ thể đang thực hiện giao dịch hay không. Cơ chế này cần đủ thuận tiện để người dùng chấp nhận, nhưng cũng phải đủ chắc chắn để ngăn việc giả mạo, chiếm quyền truy cập hoặc mở tài khoản bằng thông tin đánh cắp.
2. Xác thực thông tin liên lạc
Người dùng cần có cách kiểm tra nguồn gốc của cuộc gọi, tin nhắn và các yêu cầu giao dịch. Nếu một thông báo từ ngân hàng, nhà mạng hoặc cơ quan công quyền không thể được xác thực nhanh chóng, kẻ gian sẽ có nhiều cơ hội lợi dụng sự hoang mang và thiếu thông tin.
3. Hạ tầng bền vững và khả năng ứng phó
Hệ thống số phải được thiết kế để chống chịu trước các cuộc tấn công, đồng thời có phương án phát hiện, cô lập và khôi phục sau sự cố. Khả năng ứng phó không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà còn liên quan đến quy trình thông báo, hỗ trợ nạn nhân và khắc phục hậu quả.
4. Chia sẻ thông tin giữa các bên
Không một doanh nghiệp hay quốc gia nào có thể nhìn thấy toàn bộ bức tranh gian lận. Việc chia sẻ dữ liệu về số điện thoại, tài khoản, mẫu lừa đảo và phương thức tấn công giúp các bên nhận diện rủi ro sớm hơn. Dĩ nhiên, hoạt động này cần đi kèm quy định rõ ràng về quyền riêng tư và mục đích sử dụng dữ liệu.
Nhà mạng không còn chỉ cung cấp kết nối
Trước đây, vai trò chính của nhà mạng là cung cấp hạ tầng liên lạc. Nhưng khi số điện thoại trở thành một phần quan trọng của danh tính số, nhà mạng ngày càng tham gia sâu hơn vào việc xác minh người dùng, phát hiện gian lận và bảo vệ thuê bao.
Nhà mạng có thể hỗ trợ xác thực số điện thoại, nhận diện hoạt động bất thường và phối hợp ngăn chặn các chiến dịch phát tán tin nhắn độc hại. Tuy nhiên, dữ liệu của nhà mạng chỉ là một mảnh ghép. Việc chống lừa đảo còn cần sự kết nối với ngân hàng, nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và cơ quan thực thi pháp luật.
Đây cũng là lý do các sáng kiến về an toàn AI cần được theo dõi song song với tốc độ phát triển công nghệ. Những lo ngại về việc kiểm soát rủi ro AI từng được đề cập trong cuộc tranh luận giữa các phòng thí nghiệm lớn, như nội dung được phân tích trong bài OpenAI và Anthropic muốn giảm tốc cuộc đua AI vì lo ngại an toàn.
ASEAN cần hợp tác xuyên biên giới
Lừa đảo trực tuyến hiếm khi dừng lại trong phạm vi một quốc gia. Đối tượng có thể sử dụng số điện thoại ở nước này, tài khoản ngân hàng tại nước khác và nền tảng trung gian đặt tại một khu vực hoàn toàn khác. Vì vậy, các biện pháp riêng lẻ của từng quốc gia sẽ khó tạo ra hàng rào đủ mạnh.
Hợp tác khu vực có thể giúp ASEAN chia sẻ kinh nghiệm, thống nhất một số tiêu chuẩn xác thực và rút ngắn thời gian xử lý khi xảy ra sự cố. Các nước cũng có thể học hỏi những mô hình hiệu quả về định danh số, bảo vệ người tiêu dùng và cảnh báo gian lận.
Chỉ mở rộng quyền tiếp cận công nghệ là chưa đủ. Người dân cần tin rằng dịch vụ số an toàn, đáng tin cậy và có trách nhiệm thì mới sẵn sàng tham gia sâu hơn vào nền kinh tế số.
Thông điệp quan trọng từ các báo cáo của GSMA là niềm tin số phải được xem như hạ tầng thiết yếu, tương tự mạng viễn thông hay hệ thống thanh toán. Nếu người dùng sợ bị lừa, họ sẽ dè dặt trước các dịch vụ mới; nếu doanh nghiệp không tin vào khả năng bảo vệ dữ liệu, họ sẽ ngại đầu tư; còn nếu các quốc gia thiếu cơ chế phối hợp, gian lận xuyên biên giới sẽ tiếp tục phát triển.
AI và deepfake chắc chắn sẽ còn thay đổi cách con người giao tiếp, mua sắm và làm việc. Nhưng để những công nghệ này đóng góp vào tăng trưởng thay vì tạo thêm rủi ro, ASEAN cần xây dựng một hệ sinh thái trong đó danh tính được xác minh, thông tin có thể kiểm chứng, hạ tầng đủ bền vững và các bên sẵn sàng chia sẻ trách nhiệm. Niềm tin số, vì thế, không phải khẩu hiệu phụ trợ mà là điều kiện nền tảng cho chặng đường kinh tế số tiếp theo.
Lenovo IdeaPad Slim Gen 11: Laptop AI cho học tập và công việc
Công an khuyến cáo kiểm tra phạt nguội trên VNeTraffic
Juhern Kim và tiêu chuẩn xanh tại Better Choice Awards 2026
Sharp dẫn đầu hạng mục sống khỏe tại Better Choice Awards 2026
UAV CT Pegas 230 chở 100 kg, nhận đơn 135 chiếc
Jensen Huang tuyên bố không để AI chậm lại trước mặt Trump
OpenAI ghi nhận 6 sự cố an toàn AI đáng lo ngại
