Dũng Virgo
Cà chua thường được nhắc đến như một thực phẩm giàu chất chống oxy hóa, nhưng một nghiên cứu lâm sàng tại Tây Ban Nha cho thấy tác động của loại quả này có thể không chỉ dừng ở sức khỏe tim mạch hay làn da. Sau ba tháng sử dụng sốt cà chua mỗi ngày, một nhóm người trưởng thành khỏe mạnh ghi nhận sự cải thiện trong khả năng chú ý, đồng thời xuất hiện những thay đổi nhất định ở cách các mạng lưới não bộ kết nối với nhau.
Phát hiện này đáng chú ý vì đây là một trong những thử nghiệm đầu tiên xem xét mối liên hệ giữa nồng độ lycopene trong cơ thể và kết nối chức năng của não. Tuy nhiên, kết quả chưa đủ để kết luận rằng sốt cà chua có thể trực tiếp nâng cao trí nhớ hoặc ngăn ngừa bệnh thần kinh.
Thử nghiệm được thực hiện như thế nào?
Nghiên cứu do các nhà khoa học thuộc Đại học Barcelona, Tây Ban Nha thực hiện và được công bố trên tạp chí Antioxidants. Nhóm nghiên cứu theo dõi 42 người trưởng thành khỏe mạnh ở độ tuổi trung niên, sử dụng thiết kế bắt chéo để so sánh phản ứng của cùng một người với hai chế độ ăn khác nhau.
Trước khi bắt đầu, những người tham gia có một tuần hạn chế các thực phẩm giàu lycopene. Danh sách này gồm cà chua, dưa hấu, đu đủ, bưởi và ổi. Giai đoạn chuẩn bị nhằm giảm ảnh hưởng của chế độ ăn trước đó, giúp các nhà nghiên cứu đánh giá rõ hơn tác động của khẩu phần thử nghiệm.
Sau đó, mỗi tình nguyện viên trải qua hai giai đoạn dinh dưỡng:
- Ăn 35 gam sốt cà chua mỗi ngày trong ba tháng.
- Thực hiện chế độ ăn ít lycopene trong ba tháng còn lại.
Hai giai đoạn được ngăn cách bằng khoảng thời gian làm sạch kéo dài một tháng. Cách bố trí này cho phép các nhà khoa học so sánh sự thay đổi trong xét nghiệm máu và bài kiểm tra nhận thức khi lượng lycopene trong khẩu phần tăng hoặc giảm.
Lycopene có thể liên quan gì đến não bộ?
Lycopene là sắc tố tạo nên màu đỏ đặc trưng của cà chua. Đây cũng là một chất chống oxy hóa được quan tâm trong nhiều nghiên cứu dinh dưỡng. Theo dữ liệu được trình bày trong công trình, lycopene có khả năng vượt qua hàng rào máu não, từ đó có thể tham gia vào các cơ chế liên quan đến tình trạng viêm và bảo vệ tế bào thần kinh.
Điểm quan trọng là sốt cà chua không chỉ cung cấp lycopene. Quá trình nấu chín có thể làm suy yếu thành tế bào thực vật, giúp cơ thể hấp thụ hợp chất này dễ dàng hơn so với cà chua sống trong một số trường hợp. Sốt thường được dùng cùng dầu hoặc chất béo, yếu tố cũng có thể hỗ trợ khả năng hấp thụ các hợp chất tan trong chất béo như lycopene.
Dù vậy, khả năng hấp thụ tốt hơn không đồng nghĩa với việc ăn càng nhiều sốt càng có lợi. Nhiều sản phẩm đóng chai chứa đường, muối hoặc chất béo ở mức cao. Vì thế, loại sốt được sử dụng và tổng thể chế độ ăn vẫn là những yếu tố cần cân nhắc.
Những thay đổi được ghi nhận sau ba tháng
Kết quả kiểm tra nhận thức cho thấy nhóm dùng sốt cà chua có sự cải thiện rõ hơn ở khả năng chú ý chọn lọc. Đây là năng lực giúp một người tập trung vào thông tin cần thiết trong khi bỏ qua những tác nhân gây xao nhãng, chẳng hạn đọc tài liệu trong môi trường có tiếng ồn hoặc theo dõi một cuộc trò chuyện đông người.
Nhóm nghiên cứu cũng nhận thấy trí nhớ liên tưởng có xu hướng tăng nhẹ. Dạng trí nhớ này liên quan đến việc ghi nhớ mối liên hệ giữa các sự vật, thông tin hoặc sự kiện. Mức cải thiện không lớn, nhưng nó gợi ý rằng chế độ ăn giàu lycopene có thể ảnh hưởng đến một số khía cạnh nhận thức thay vì tạo ra sự nâng cao toàn diện về trí nhớ.
Xét nghiệm máu cho thấy nồng độ lycopene trong huyết thanh tăng đáng kể sau giai đoạn ăn sốt cà chua. Nồng độ BDNF, một protein liên quan đến sự phát triển và duy trì tế bào thần kinh, cũng tăng ở mức ranh giới. BDNF thường được nghiên cứu trong mối liên hệ với khả năng học hỏi, trí nhớ và tính thích ứng của não bộ.
Tuy nhiên, việc BDNF chỉ tăng ở mức ranh giới có nghĩa là tín hiệu này chưa đủ mạnh để xem như bằng chứng chắc chắn. Nó chủ yếu cho thấy một hướng nghiên cứu tiềm năng cần được kiểm tra thêm trong các thử nghiệm lớn hơn.
Quét não cho thấy sự tái tổ chức mạng lưới
Để tìm hiểu sâu hơn về cơ chế phía sau các thay đổi nhận thức, nhóm nghiên cứu thực hiện chụp cộng hưởng từ chức năng, hay fMRI, trên một nhóm nhỏ gồm 14 người tham gia.
Kết quả cho thấy trong giai đoạn tiêu thụ nhiều sốt cà chua, kết nối ở trạng thái nghỉ giữa mạng lưới trán – đính và mạng lưới thính giác có xu hướng giảm. Ở chiều ngược lại, khi người tham gia theo chế độ ít lycopene, kết nối của mạng lưới chú ý mặt lưng lại giảm.
Những thay đổi này không nên được hiểu đơn giản là não hoạt động kém đi. Trong hệ thần kinh, kết nối nhiều hơn không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với hiệu quả tốt hơn. Não có thể giảm bớt một số tương tác không cần thiết để phân bổ nguồn lực chính xác hơn cho nhiệm vụ đang thực hiện.
Các tác giả cho rằng đây có thể là dấu hiệu của quá trình tái tổ chức chức năng. Cơ chế này có nét tương đồng với một số thay đổi từng được quan sát sau các chương trình rèn luyện trí nhớ làm việc, trong đó não tối ưu hóa cách các mạng lưới phối hợp với nhau.
Kết quả quét não mới chỉ phản ánh sự thay đổi trong kết nối chức năng, không chứng minh rằng sốt cà chua trực tiếp “tăng cường” não bộ hay tạo ra một năng lực nhận thức mới.
Vì sao chưa thể xem đây là bằng chứng nhân quả?
Nghiên cứu có thiết kế đáng chú ý nhưng vẫn tồn tại nhiều giới hạn. Trước hết, tổng số người tham gia chỉ là 42, trong khi nhóm được chụp fMRI còn nhỏ hơn nhiều. Một mẫu nghiên cứu hạn chế có thể khiến kết quả dễ bị ảnh hưởng bởi đặc điểm riêng của từng cá nhân và khó đại diện cho toàn bộ dân số.
Bên cạnh đó, thử nghiệm không được làm mù. Người tham gia và các chuyên gia đều biết họ đang áp dụng chế độ ăn nào. Điều này có thể tạo ra hiệu ứng kỳ vọng hoặc khiến tình nguyện viên nỗ lực khác nhau trong các bài kiểm tra nhận thức.
Nhóm chụp não cũng phải sử dụng ngưỡng thống kê nới lỏng hơn so với kế hoạch ban đầu. Vì vậy, các phát hiện về kết nối giữa những mạng lưới não cần được xem là tín hiệu sơ bộ, thay vì kết luận cuối cùng.
Quan trọng hơn, nghiên cứu chỉ cho thấy mối liên hệ giữa việc tăng lượng lycopene, những thay đổi trong xét nghiệm sinh học và kết quả nhận thức. Nó chưa chứng minh rằng chính lycopene là nguyên nhân duy nhất tạo ra các biến chuyển này. Những yếu tố khác như tổng lượng calo, thói quen ăn uống, hoạt động thể chất hoặc tâm lý của người tham gia cũng có thể đóng vai trò.
Có nên bổ sung sốt cà chua vào bữa ăn?
Với người khỏe mạnh, sử dụng một lượng vừa phải sốt cà chua trong bữa ăn có thể là lựa chọn hợp lý để tăng mức tiêu thụ rau quả và bổ sung lycopene. Sốt có thể kết hợp với mì ống, trứng, cá hoặc các món rau, giúp thực đơn đa dạng hơn mà không cần thay đổi quá lớn thói quen hằng ngày.
Tuy nhiên, không nên xem 35 gam sốt cà chua là liều lượng đã được chứng minh có tác dụng cải thiện trí nhớ. Đây chỉ là khẩu phần được sử dụng trong thử nghiệm. Người đọc cũng không nên tự ý dùng các sản phẩm bổ sung lycopene thay cho thực phẩm tự nhiên, đặc biệt khi chưa có chỉ định từ chuyên gia.
- Ưu tiên sốt có ít đường và natri.
- Kiểm tra thành phần nếu đang kiểm soát huyết áp hoặc lượng đường trong máu.
- Kết hợp cà chua với rau, đạm và chất béo lành mạnh để có bữa ăn cân bằng.
- Không thay thế giấc ngủ, vận động và chế độ ăn đa dạng bằng một thực phẩm đơn lẻ.
Nếu có dị ứng, bệnh lý tiêu hóa hoặc đang tuân thủ chế độ ăn đặc biệt, người dùng nên hỏi ý kiến chuyên gia trước khi thay đổi khẩu phần đáng kể.
Phát hiện mở ra hướng nghiên cứu mới
Thử nghiệm tại Barcelona bổ sung một góc nhìn đáng chú ý về mối liên hệ giữa dinh dưỡng và não bộ. Một thực phẩm quen thuộc như sốt cà chua có thể liên quan đến sự thay đổi trong khả năng chú ý, nồng độ lycopene, BDNF và hoạt động phối hợp giữa các mạng lưới thần kinh.
Dẫu vậy, ý nghĩa thực tế của phát hiện vẫn cần được kiểm chứng bằng các nghiên cứu có quy mô lớn hơn, thời gian theo dõi dài hơn và phương pháp làm mù chặt chẽ hơn. Ở thời điểm hiện tại, cách diễn giải thận trọng nhất là xem cà chua như một thành phần có lợi trong chế độ ăn cân bằng, chứ không phải “siêu thực phẩm” có thể tự mình cải thiện não bộ.
Vì sao smartphone màn hình gập là chiến trường mới?
Vì sao con người vừa hợp tác vừa có khả năng bạo lực?
AI có đẩy xã hội vào một trật tự “tân phong kiến”?
Uống trà, cà phê quá nóng có thể tăng nguy cơ ung thư thực quản
Băng siêu ion hcp: Trạng thái nước trong lòng sao băng
Đồng Nai đưa phòng học công nghệ mới đến hơn 1.000 học sinh
Ba thảm họa cổ đại vẫn khiến giới nghiên cứu bối rối
