Dũng Virgo
Không quốc gia nào trên Trái Đất có thể chắc chắn an toàn nếu một thảm họa toàn cầu với quy mô chưa từng có xảy ra. Một cuộc chiến tranh hạt nhân, vụ va chạm tiểu hành tinh, đại dịch nghiêm trọng, siêu phun trào núi lửa hay sự cố mạng diện rộng đều có thể tác động vượt xa biên giới của nơi khởi phát.
Tuy vậy, khả năng chống chịu giữa các quốc gia không giống nhau. Một nghiên cứu tổng hợp hàng trăm công trình khoa học cho rằng Australia là một trong những nơi có nhiều điều kiện thuận lợi nhất để duy trì sự sống và các hoạt động thiết yếu khi những hệ thống toàn cầu bị gián đoạn nghiêm trọng.
Kết luận này không đồng nghĩa Australia là “nơi trú ẩn tuyệt đối”. Thay vào đó, quốc gia này sở hữu một tổ hợp lợi thế về địa lý, sản xuất, tài nguyên và thể chế, giúp tăng cơ hội duy trì xã hội trong giai đoạn khủng hoảng kéo dài.
Ba nhóm thảm họa có thể làm đảo lộn toàn cầu
Nghiên cứu phân loại các rủi ro thảm khốc toàn cầu thành ba nhóm chính. Điểm chung của chúng là không chỉ gây thiệt hại trực tiếp mà còn có thể làm đứt gãy những hệ thống vốn duy trì đời sống hiện đại.
Suy giảm đột ngột ánh sáng Mặt Trời
Một vụ phun trào núi lửa cực lớn, chiến tranh hạt nhân hoặc va chạm với tiểu hành tinh có thể đưa lượng lớn vật chất vào khí quyển. Lớp vật chất này làm giảm lượng ánh sáng đến bề mặt Trái Đất, kéo theo thay đổi khí hậu và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp.
Trong kịch bản đó, vấn đề không chỉ là nhiệt độ giảm hay bầu trời tối hơn. Nguồn cung lương thực có thể suy giảm, mùa vụ bị đảo lộn và các quốc gia phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu sẽ chịu áp lực lớn hơn.
Sụp đổ cơ sở hạ tầng thiết yếu
Điện, giao thông, thông tin liên lạc và hệ thống cung cấp thực phẩm là những nền tảng giúp xã hội vận hành. Nếu một sự cố đủ nghiêm trọng khiến các mạng lưới này tê liệt trên quy mô lớn, tác động có thể lan truyền nhanh chóng giữa nhiều khu vực.
Một nhà máy vẫn còn nguyên vẹn nhưng thiếu điện, nhiên liệu hoặc linh kiện cũng khó duy trì hoạt động. Tương tự, lương thực có thể vẫn tồn tại ở nơi sản xuất nhưng không đến được người tiêu dùng nếu vận tải và phân phối bị gián đoạn.
Rủi ro sinh học quy mô toàn cầu
Đại dịch có nguồn gốc tự nhiên hoặc do con người tạo ra có thể gây thương vong trên diện rộng. Ngoài ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, các rủi ro sinh học còn làm suy yếu lực lượng lao động, gây gián đoạn dịch vụ công và làm giảm khả năng tổ chức của xã hội.
Vì vậy, đánh giá một quốc gia có khả năng chống chịu hay không cần xem xét nhiều yếu tố cùng lúc, thay vì chỉ nhìn vào khoảng cách của quốc gia đó với vùng bị ảnh hưởng ban đầu.
Vì sao Australia được đánh giá cao?
Vị trí địa lý tạo thêm thời gian ứng phó
Australia là một quốc đảo rộng lớn, nằm cách xa nhiều trung tâm dân cư và kinh tế lớn trên thế giới. Sự biệt lập này có thể trở thành lợi thế trong một số tình huống, đặc biệt với những rủi ro lây lan qua biên giới hoặc sự di chuyển của con người.
Khoảng cách địa lý không thể ngăn chặn mọi mối nguy. Tuy nhiên, nó có thể giúp chính quyền kiểm soát việc đi lại dễ dàng hơn, kéo dài thời gian chuẩn bị và triển khai các biện pháp hạn chế khi một rủi ro bắt đầu lan rộng.
Đây là lợi thế có tính hai mặt. Khi giao thương quốc tế vẫn vận hành, khoảng cách giúp Australia giảm bớt một số tác động trực tiếp. Nhưng nếu các tuyến vận tải toàn cầu bị đứt gãy, vị trí xa xôi cũng khiến việc tiếp cận hàng hóa thiết yếu trở nên khó khăn hơn.
Năng lực sản xuất nông nghiệp đáng kể
Khả năng duy trì nguồn thực phẩm trong nước là một yếu tố quan trọng khi thương mại quốc tế không còn đáng tin cậy. Australia sở hữu nền nông nghiệp đáng kể, tạo cơ sở để tiếp tục cung ứng một phần nhu cầu lương thực ngay cả khi hoạt động nhập khẩu gặp trở ngại.
Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong những kịch bản kéo dài nhiều tháng hoặc nhiều năm. Một quốc gia có thể sản xuất thực phẩm trong nước sẽ ít phụ thuộc hơn vào các tuyến vận tải xuyên biên giới, đồng thời có thêm dư địa để tổ chức phân phối trong thời kỳ khẩn cấp.
Dù vậy, sản xuất nông nghiệp vẫn cần nhiên liệu, phân bón, máy móc, linh kiện và nguồn nhân lực. Do đó, lợi thế về đất đai và sản lượng không đồng nghĩa với khả năng tự cung tự cấp hoàn toàn.
Tài nguyên và năng lực công nghiệp
Bên cạnh nông nghiệp, Australia còn có ngành khai khoáng, năng lực công nghiệp trong nước và nguồn tài nguyên nhiên liệu hóa thạch. Đây là những nền tảng có thể hỗ trợ hoạt động sản xuất, năng lượng và xây dựng trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu bị gián đoạn.
Nguồn tài nguyên nội địa giúp một quốc gia giảm phụ thuộc vào việc nhập khẩu nguyên liệu cơ bản. Năng lực công nghiệp cũng cho phép duy trì hoặc khôi phục một số hoạt động thiết yếu nhanh hơn so với những nơi phải phụ thuộc gần như hoàn toàn vào hàng hóa từ bên ngoài.
Tuy nhiên, để biến tài nguyên thành sản phẩm phục vụ xã hội, quốc gia vẫn cần điện, thiết bị, nhân lực chuyên môn và hệ thống vận chuyển. Đây là lý do nghiên cứu đánh giá khả năng chống chịu dựa trên tổng thể nhiều yếu tố, chứ không chỉ dựa vào trữ lượng tài nguyên.
Thể chế tương đối ổn định
Trong khủng hoảng kéo dài, tài nguyên vật chất chỉ là một phần của bài toán. Khả năng duy trì hoạt động của chính phủ, tổ chức xã hội và các dịch vụ công có thể quan trọng không kém.
Một hệ thống thể chế ổn định sẽ có nhiều khả năng hơn trong việc đưa ra quyết định, phân bổ nguồn lực và duy trì trật tự khi đời sống bị xáo trộn. Sự phối hợp giữa các cơ quan cũng giúp những nguồn lực như thực phẩm, nhiên liệu và thuốc men được phân phối có tổ chức hơn.
Ngược lại, bất bình đẳng xã hội, thiếu niềm tin hoặc năng lực quản trị yếu có thể làm khủng hoảng trầm trọng hơn, ngay cả khi quốc gia vẫn còn tài nguyên và cơ sở hạ tầng.
Australia vẫn phụ thuộc vào thế giới bên ngoài
Nhận định về Australia cần được hiểu một cách thận trọng. Nghiên cứu không cho rằng quốc gia này có thể đứng ngoài mọi tác động của thảm họa toàn cầu.
Biến đổi khí hậu vẫn là một thách thức đáng kể. Các hiện tượng khí hậu bất lợi có thể gây sức ép lên nông nghiệp, nguồn nước và cơ sở hạ tầng. Ngoài ra, Australia tiếp tục phụ thuộc vào thương mại quốc tế đối với một số nguồn cung thiết yếu, trong đó có nhiên liệu, thuốc men và phân bón.
Nghịch lý nằm ở chỗ sự biệt lập vừa giúp kiểm soát một số rủi ro, vừa làm tăng mức độ dễ tổn thương nếu các tuyến giao thương bị cắt đứt. Khi hàng hóa không thể vận chuyển đến Australia, khoảng cách xa các trung tâm sản xuất lớn có thể trở thành trở ngại nghiêm trọng.
Vì thế, khả năng chống chịu không nên được hiểu là trạng thái tự đủ hoàn toàn. Đó là năng lực duy trì những chức năng quan trọng nhất, thích nghi với thiếu hụt và từng bước khôi phục hoạt động sau cú sốc.
Những quốc gia khác cũng có lợi thế
Australia không phải cái tên duy nhất thường được đánh giá cao trong các kịch bản thảm họa toàn cầu. New Zealand, Nhật Bản, Thụy Sĩ và Argentina cũng được xác định là những quốc gia có khả năng chống chịu đáng kể ở một số phương diện.
Mỗi nước có thế mạnh riêng. New Zealand có vị trí biệt lập và năng lực nông nghiệp; Thụy Sĩ được biết đến với nền tảng thể chế và kinh tế ổn định; Argentina có diện tích lớn cùng năng lực sản xuất lương thực; còn Nhật Bản sở hữu năng lực công nghệ và tổ chức xã hội mạnh.
Dẫu vậy, mọi lợi thế đều đi kèm điểm yếu. Các quốc gia ven biển có thể chịu rủi ro từ sóng thần. Một số nơi nằm gần khu vực núi lửa hoặc có mức độ phụ thuộc cao vào thương mại quốc tế. Không có bảng xếp hạng nào có thể loại bỏ hoàn toàn những rủi ro này.
Bài học nằm ở năng lực chuẩn bị
Giá trị lớn nhất của nghiên cứu không nằm ở việc tìm ra một “nơi an toàn nhất”, mà ở việc chỉ ra những yếu tố giúp xã hội đứng vững hơn trước gián đoạn quy mô lớn.
Các quốc gia có mức độ chống chịu cao có thể trở thành điểm tựa cho công tác chuẩn bị và phục hồi. Australia hoặc New Zealand, chẳng hạn, có thể phù hợp để duy trì kho dự trữ lương thực, ngân hàng hạt giống và năng lực công nghiệp cần thiết cho giai đoạn tái thiết.
Ở cấp độ rộng hơn, việc củng cố hệ thống điện, bảo đảm nguồn nước, đa dạng hóa chuỗi cung ứng và duy trì sản xuất trong nước đều có thể tạo ra khác biệt. Những biện pháp này không chỉ hữu ích khi xảy ra thảm họa toàn cầu mà còn giúp ứng phó với thiên tai, dịch bệnh và khủng hoảng kinh tế thông thường.
Không quốc gia nào có thể tự nhận mình hoàn toàn an toàn. Điều có thể cải thiện là khả năng chuẩn bị, thích ứng và khôi phục khi các hệ thống quen thuộc không còn hoạt động như bình thường.
Australia được đánh giá cao nhờ sự kết hợp giữa vị trí địa lý, nông nghiệp, tài nguyên, công nghiệp và ổn định thể chế. Nhưng những lợi thế đó chỉ phát huy hiệu quả nếu được hỗ trợ bằng kế hoạch dự phòng, nguồn dự trữ hợp lý và khả năng phối hợp xã hội.
Nói cách khác, câu hỏi quan trọng không phải là quốc gia nào có thể thoát khỏi mọi thảm họa. Câu hỏi thực tế hơn là nơi nào có nhiều cơ hội duy trì sự sống, bảo vệ các dịch vụ thiết yếu và phục hồi nhanh hơn sau khi khủng hoảng xảy ra. Theo nghiên cứu được đề cập, Australia hiện là một trong những ứng viên nổi bật cho khả năng đó.
Sạc nhanh 240W trên smartphone Trung Quốc hoạt động ra sao?
Claude phát hiện hệ thống DNA lặp mới mang tên ART
Não người có thể hình thành từ hai hệ thần kinh cổ đại
Nếu không có Thomas Edison, công nghệ hiện đại sẽ ra sao?
Dịch chuyển lượng tử: Vì sao con người vẫn chưa thể “dịch chuyển”?
Chiếc túi sách tiết lộ cách Bill Gates học hỏi và thành công
Cụ bà hồi tỉnh trong quan tài rồi qua đời hai ngày sau
