Dũng Virgo
Câu hỏi “ai là người đầu tiên mắc bệnh ung thư?” tưởng như có thể dẫn đến tên một nhân vật cụ thể trong lịch sử. Tuy nhiên, những gì khoa học hiện biết lại cho thấy câu trả lời không đơn giản như vậy. Bằng chứng lâu đời được đề cập trong một nghiên cứu công bố năm 2016 không thuộc về một con người hiện đại có danh tính rõ ràng, mà đến từ hóa thạch của một họ hàng cổ xưa của loài người.
Mẫu vật được phát hiện tại Nam Phi và mang dấu hiệu của ung thư xương ác tính. Phát hiện này gây chú ý bởi nó đẩy nguồn gốc của căn bệnh lùi xa hàng triệu năm, vượt qua giai đoạn con người hình thành xã hội, xây dựng đô thị hay phát triển nền nông nghiệp.
Không thể xác định “người đầu tiên” bằng tên tuổi
Hóa thạch được nghiên cứu không cho phép các nhà khoa học xác định một cá nhân cụ thể theo cách chúng ta vẫn nhận diện bệnh nhân ngày nay. Không có thông tin về tên, tuổi hay cuộc đời của cá thể đó. Điều có thể kết luận là một trong những họ hàng cổ xưa nhất từng được ghi nhận của loài người đã mang tổn thương phù hợp với bệnh ung thư xương.
Vì vậy, cách diễn đạt chính xác hơn là: đây là một trong những bằng chứng cổ xưa nhất về ung thư ở họ hàng của loài người, chứ chưa thể khẳng định đó là “người đầu tiên mắc ung thư” trong toàn bộ lịch sử tiến hóa. Trước một mẫu hóa thạch, khoa học chỉ có thể dựa vào dấu vết còn lại trên xương để đánh giá bệnh lý, thay vì truy tìm danh tính của cá thể.
Điểm quan trọng của phát hiện nằm ở tuổi đời và nguồn gốc mẫu vật. Nó cho thấy ung thư không phải căn bệnh chỉ xuất hiện sau khi con người sống trong môi trường công nghiệp hóa, tiếp xúc với ô nhiễm hoặc thay đổi mạnh thói quen sinh hoạt.
Bằng chứng được tìm thấy như thế nào?
Ở dạng ban đầu, mảnh xương hóa thạch có thể không khác nhiều so với các di tích còn lại của quá trình tiến hóa. Những dấu hiệu bất thường không nhất thiết dễ nhận ra bằng mắt thường. Để kiểm tra kỹ hơn, các nhà nghiên cứu đã sử dụng kính hiển vi và công nghệ chụp cắt lớp vi tính, thường được gọi là CT.
Việc kết hợp quan sát bề mặt với kiểm tra cấu trúc bên trong giúp nhóm nghiên cứu nhận diện những tổn thương không thể nhìn thấy bằng cách quan sát thông thường. Kết quả cho thấy mẫu xương mang dấu vết được đánh giá là phù hợp với một trường hợp ung thư xương ác tính.
Trong nghiên cứu hóa thạch, đây là bước có ý nghĩa đặc biệt. Xương có thể lưu giữ dấu vết bệnh lý trong thời gian rất dài, nhưng việc diễn giải các dấu vết đó đòi hỏi phải phân biệt tổn thương do bệnh với những biến đổi phát sinh trong quá trình hóa thạch. Vì thế, kính hiển vi và CT đóng vai trò quan trọng trong việc làm rõ cấu trúc bất thường của mẫu vật.
Phát hiện năm 2016 thay đổi nhận thức về ung thư
Năm 2016, các nhà nghiên cứu công bố bằng chứng về trường hợp ung thư xương ác tính trên hóa thạch được tìm thấy tại Nam Phi. Mẫu vật thuộc về một loài họ hàng cổ xưa của loài người, thay vì thuộc về Homo sapiens hiện đại.
Trước đó, ung thư thường được nhìn nhận chủ yếu như một căn bệnh gắn với thời hiện đại. Tuổi thọ tăng lên khiến con người có nhiều thời gian hơn để phát triển bệnh; môi trường ô nhiễm, thuốc lá và thực phẩm chế biến sẵn cũng thường được nhắc đến khi nói về các nguy cơ liên quan. Những yếu tố này có thể khiến nhiều người hình dung ung thư là hệ quả của đời sống công nghiệp.
Tuy nhiên, mẫu hóa thạch ở Nam Phi cho thấy cách giải thích đó chưa thể bao quát toàn bộ lịch sử của căn bệnh. Ung thư đã xuất hiện từ thời điểm rất xa trong quá khứ, khi các điều kiện của xã hội hiện đại chưa tồn tại. Nói cách khác, những yếu tố ngày nay có thể liên quan đến nguy cơ ung thư không đồng nghĩa với việc chúng là nguồn gốc duy nhất của căn bệnh.
Bằng chứng hóa thạch cho thấy ung thư đã đồng hành với các cơ thể sống từ rất lâu trước khi nền văn minh và lối sống hiện đại xuất hiện.
Ung thư có trước cả Homo sapiens
Ý nghĩa lớn nhất của phát hiện không chỉ nằm ở việc tìm thấy một khối u trong xương cổ. Nó còn mở rộng hiểu biết về mối quan hệ giữa bệnh tật, tiến hóa và cơ thể sống. Theo dữ liệu được công bố, mối đe dọa này tồn tại trước khi con người biết xây dựng các đô thị, trước khi nông nghiệp ra đời và trước cả sự xuất hiện của Homo sapiens trên Trái Đất.
Điều đó cho thấy ung thư có thể được xem như một vấn đề sinh học cổ xưa. Căn bệnh không phải sản phẩm hoàn toàn mới của nền văn minh, dù môi trường sống và lối sinh hoạt hiện đại có thể làm thay đổi nguy cơ mắc bệnh ở con người ngày nay.
Phát hiện cũng đặt ung thư vào một bối cảnh rộng hơn. Thay vì chỉ xem đây là hệ quả của ô nhiễm hoặc thói quen sinh hoạt, giới nghiên cứu cần tiếp tục tìm hiểu căn bệnh trong mối liên hệ với bộ gen, sự phát triển của tế bào và tiến trình tiến hóa. Hóa thạch trở thành một nguồn tư liệu giúp khoa học lần theo lịch sử bệnh tật trước khi con người biết ghi chép.
Vì sao hóa thạch ung thư rất đáng chú ý?
Không phải mọi căn bệnh đều để lại dấu vết đủ rõ trên hóa thạch. Nhiều tổn thương mô mềm gần như không thể tồn tại qua thời gian địa chất. Trong khi đó, xương có cấu trúc bền hơn và có thể lưu giữ những biến đổi bất thường. Đây là lý do các mẫu xương cổ thường được dùng để tìm hiểu bệnh lý từng ảnh hưởng đến các loài trong quá khứ.
Trường hợp tại Nam Phi đặc biệt quan trọng vì nó cung cấp bằng chứng về một dạng ung thư ác tính ở một họ hàng cổ xưa của loài người. Mẫu vật không chỉ cho thấy bệnh từng xuất hiện trong quá khứ, mà còn gợi ý rằng khả năng phát triển ung thư đã gắn với các cơ chế sinh học của cơ thể sống từ rất sớm.
Dù vậy, một mẫu hóa thạch không thể trả lời mọi câu hỏi. Các nhà khoa học không thể dựa vào phát hiện này để xác định chính xác cá thể đã sống bao lâu, bệnh tiến triển như thế nào hay nguyên nhân trực tiếp là gì. Những kết luận phù hợp nhất chỉ nên dừng ở việc nhận diện dấu hiệu bệnh lý và đặt nó vào bối cảnh tiến hóa.
Điều phát hiện này nói gì về ung thư hiện đại?
Phát hiện hóa thạch không phủ nhận vai trò của các yếu tố nguy cơ trong đời sống hiện nay. Thuốc lá, ô nhiễm, tuổi thọ và thói quen ăn uống vẫn thường được xem xét khi đánh giá sức khỏe con người. Điều mà bằng chứng cổ xưa thay đổi là quan niệm cho rằng ung thư chỉ mới xuất hiện cùng xã hội hiện đại.
Thực tế, hai nhận định này có thể cùng tồn tại: ung thư là một căn bệnh có lịch sử tiến hóa rất lâu đời, đồng thời môi trường và lối sống hiện đại có thể ảnh hưởng đến nguy cơ mắc bệnh. Việc phân biệt hai vấn đề giúp người đọc tránh hiểu sai rằng phát hiện hóa thạch là bằng chứng phủ nhận mọi cảnh báo y tế hiện nay.
Ở góc độ nghiên cứu, việc truy tìm dấu vết ung thư trong hóa thạch còn giúp giới khoa học hiểu rõ hơn cách bệnh tật xuất hiện và tồn tại qua các giai đoạn tiến hóa. Mỗi mẫu vật mới có thể bổ sung một mảnh ghép cho lịch sử sinh học của căn bệnh, dù không phải mẫu nào cũng đủ dữ liệu để đưa ra kết luận rộng.
Câu trả lời ngắn gọn
Không có dữ liệu để gọi tên người đầu tiên mắc ung thư. Bằng chứng được công bố năm 2016 tại Nam Phi cho thấy một họ hàng cổ xưa của loài người từng mắc ung thư xương ác tính. Đây là một trong những dấu hiệu sớm cho thấy căn bệnh đã tồn tại từ hàng triệu năm trước, trước cả Homo sapiens và nền văn minh hiện đại.
Phát hiện này không chỉ làm thay đổi cách nhìn về nguồn gốc ung thư, mà còn nhắc rằng lịch sử bệnh tật của con người bắt đầu từ rất lâu trước những ghi chép đầu tiên. Muốn hiểu đầy đủ căn bệnh, khoa học cần kết hợp dữ liệu từ hóa thạch với các nghiên cứu sinh học và y học hiện đại.
40 tuổi bắt đầu tập gym có còn kịp thay đổi cơ thể?
“Ngựa hydro” giá rẻ gây sốt tại Trung Quốc
Zurich thử nghiệm túi khí bên ngoài cho tàu điện
Những thiết bị điện tử thất bại nhưng nay được săn lùng
SpaceX đề xuất xây Starbase Louisiana trị giá 100 tỷ USD
51 chén rượu trong mộ Tào Tháo và khoảng lặng quyền lực
Mỹ thử tuabin thủy triều, mở hướng khai thác điện từ biển
