Dũng Virgo
Xe điện thường được nhắc đến như một giải pháp cho bài toán giảm phát thải trong giao thông. Tuy nhiên, để đánh giá đầy đủ hiệu quả môi trường của loại phương tiện này, không thể chỉ nhìn vào việc xe có ống xả hay không. Cần xem xét cả lượng khí thải trong quá trình sử dụng, năng lượng tiêu thụ, hoạt động sản xuất xe và pin, cũng như nguồn điện dùng để sạc.
Các số liệu được dẫn trong nghiên cứu về phương tiện điện cho thấy xe điện có lợi thế rõ rệt so với xe sử dụng động cơ đốt trong. Khoảng cách này thể hiện từ mức phát thải trên mỗi km cho đến tổng lượng khí nhà kính phát sinh trong toàn bộ vòng đời phương tiện.
Xe xăng có thể thải hơn 2 tấn CO₂ mỗi năm
Một cách dễ hình dung tác động của phương tiện là quy đổi lượng CO₂ phát sinh theo quãng đường di chuyển. Với một mẫu xe xăng cỡ nhỏ có mức tiêu thụ nhiên liệu hỗn hợp khoảng 6,61 lít/100 km, lượng CO₂ phát thải trực tiếp được ước tính vào khoảng 150 g/km.
Giả sử chiếc xe đi trung bình 15.000 km mỗi năm, tương đương 1.250 km mỗi tháng, lượng CO₂ phát sinh sẽ vào khoảng 187,6 kg mỗi tháng. Sau một năm, con số này đạt khoảng 2,25 tấn. Đây mới là lượng phát thải trong quá trình đốt nhiên liệu, chưa bao gồm các công đoạn khai thác, vận chuyển và cung ứng xăng.
Những mẫu xe lớn hơn, nặng hơn hoặc có mức tiêu thụ nhiên liệu cao hơn sẽ tạo ra lượng phát thải lớn hơn trên cùng quãng đường. Vì vậy, việc thay thế xe xăng bằng xe điện có thể tạo ra khác biệt đáng kể ngay từ hoạt động di chuyển hằng ngày.
Xe điện loại bỏ khí thải trực tiếp tại ống xả
Xe điện sử dụng mô-tơ và pin thay cho động cơ đốt trong, do đó không thải CO₂ trực tiếp từ ống xả khi đang vận hành. Nếu một chiếc xe điện chạy 15.000 km mỗi năm thay cho mẫu xe xăng nói trên, khoảng 2,25 tấn CO₂ phát thải trực tiếp mỗi năm có thể được loại bỏ.
Cách quy đổi này giúp hình dung quy mô tác động ở cấp độ cá nhân. Theo số liệu được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam sử dụng, một cây xanh trưởng thành cao trên 30 m có thể hấp thụ khoảng 22,7 kg CO₂ mỗi năm. Như vậy, lượng phát thải trực tiếp tránh được từ một chiếc xe xăng cỡ nhỏ tương đương khả năng hấp thụ của khoảng 99 cây xanh trong một năm.
Dù vậy, phép so sánh với cây xanh chỉ mang tính minh họa, không có nghĩa một chiếc xe điện có thể thay thế vai trò của một khu vực cây xanh. Giá trị quan trọng nằm ở việc cho thấy một phương tiện cá nhân có thể tạo ra lượng phát thải đáng kể khi được sử dụng liên tục trong thời gian dài.
Tính cả vòng đời, xe điện vẫn có lợi thế
Một quan niệm thường gặp là xe điện chỉ “sạch” vì không có ống xả. Trên thực tế, điện dùng để sạc phải được sản xuất, còn pin và phương tiện cũng cần nguyên vật liệu, năng lượng và nhiều công đoạn chế tạo. Do đó, đánh giá chính xác hơn phải tính từ lúc khai thác nguyên liệu, sản xuất xe và pin, cung ứng năng lượng cho đến khi phương tiện được sử dụng.
Nghiên cứu của Hội đồng Quốc tế về Giao thông Sạch (ICCT) cho thấy xe điện có thể giảm tới 73% lượng phát thải khí nhà kính trong vòng đời so với xe sử dụng động cơ đốt trong tương đương. Mức phát thải được nêu trong nghiên cứu là khoảng 63 g CO₂/km đối với xe điện, trong khi xe động cơ đốt trong ở mức khoảng 235 g CO₂/km.
Những con số này cho thấy lợi thế của xe điện không chỉ đến từ việc không tạo khí thải tại đường phố. Ngay cả khi cộng thêm phát thải từ sản xuất pin và các giai đoạn trước khi xe đến tay người dùng, tổng phát thải vòng đời của xe điện vẫn thấp hơn đáng kể trong phạm vi nghiên cứu.
Phát thải ban đầu của pin được bù đắp sau bao lâu?
Sản xuất pin là một trong những yếu tố khiến lượng phát thải ban đầu của xe điện cao hơn xe xăng. Pin cần nhiều nguyên liệu và năng lượng trong quá trình chế tạo, vì vậy nếu chỉ so sánh tại thời điểm xuất xưởng, xe điện chưa chắc đã có lợi thế tuyệt đối.
Tuy nhiên, xe điện tạo ra ít phát thải hơn trong quá trình sử dụng. Theo nghiên cứu được dẫn, sau khoảng 17.000 km vận hành, phần phát thải bổ sung trong giai đoạn sản xuất có thể được bù đắp. Sau mốc này, mỗi km xe điện tiếp tục di chuyển sẽ mở rộng chênh lệch phát thải theo hướng có lợi hơn so với xe dùng nhiên liệu hóa thạch.
Thời điểm bù đắp thực tế có thể phụ thuộc vào nhiều yếu tố như loại xe, dung lượng pin, quy trình sản xuất và nguồn điện được sử dụng để sạc. Vì vậy, con số 17.000 km nên được hiểu là kết quả theo điều kiện của nghiên cứu, thay vì một mốc cố định áp dụng cho mọi mẫu xe và mọi thị trường.
Vì sao mô-tơ điện sử dụng năng lượng hiệu quả hơn?
Động cơ xăng phải đốt nhiên liệu để tạo ra năng lượng, sau đó chuyển đổi năng lượng hóa học thành chuyển động. Một phần lớn năng lượng bị thất thoát dưới dạng nhiệt trong quá trình này. Đây là lý do hiệu suất chuyển đổi của động cơ đốt trong tương đối thấp.
Trong khi đó, mô-tơ điện chuyển đổi phần lớn điện năng thành lực kéo tại bánh xe. Theo dữ liệu được nêu, mô-tơ điện có thể chuyển đổi hơn 77% điện năng thành chuyển động. Hiệu quả cao hơn giúp xe cần ít năng lượng hơn để thực hiện cùng một nhiệm vụ di chuyển, đồng thời giảm lượng năng lượng bị lãng phí trong quá trình vận hành.
Xe điện còn có hệ thống phanh tái tạo. Khi xe giảm tốc, mô-tơ có thể hoạt động như một máy phát điện để thu hồi một phần động năng và đưa trở lại pin. Ở xe truyền thống, phần lớn năng lượng này biến thành nhiệt rồi thất thoát qua hệ thống phanh.
Lượng điện thu hồi không cố định mà phụ thuộc vào thiết kế xe, điều kiện đường sá và cách người lái điều khiển. Dù không thể thu hồi toàn bộ năng lượng, phanh tái tạo vẫn góp phần cải thiện hiệu quả sử dụng điện, đặc biệt trong điều kiện thường xuyên tăng giảm tốc.
Lợi ích dễ nhận thấy trong đô thị
Ở các thành phố đông dân, tác động của xe điện không chỉ được thể hiện qua những con số phát thải trong báo cáo. Việc không có khí thải trực tiếp từ ống xả giúp giảm các chất ô nhiễm phát sinh ngay trên tuyến đường, nơi người đi bộ, người đi xe máy và cư dân sinh sống.
Xe điện cũng có thể góp phần giảm tiếng ồn do không sử dụng động cơ đốt trong. Lợi ích này dễ nhận thấy hơn tại các khu vực đông phương tiện, thường xuyên ùn tắc hoặc có mật độ dân cư cao. Tuy nhiên, xe điện vẫn tạo ra tiếng ồn từ lốp, mặt đường và các bộ phận cơ khí, nên không thể xem là hoàn toàn yên tĩnh.
Hiệu quả môi trường sẽ rõ rệt hơn khi quá trình chuyển đổi diễn ra ở quy mô lớn. Một chiếc xe điện giúp giảm một lượng phát thải nhất định, nhưng hàng nghìn hoặc hàng triệu phương tiện cùng thay đổi có thể tạo ra tác động cộng dồn đáng kể đối với ngành giao thông.
Điều kiện để lợi ích của xe điện phát huy tối đa
Xe điện không phải giải pháp duy nhất cho bài toán môi trường. Hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào cách sản xuất điện, chất lượng hạ tầng sạc, tuổi thọ pin và khả năng xử lý pin sau khi phương tiện kết thúc vòng đời. Việc mở rộng nguồn năng lượng sạch sẽ giúp giảm thêm lượng phát thải gián tiếp liên quan đến quá trình sạc.
Bên cạnh đó, người dùng vẫn cần lựa chọn phương tiện phù hợp với nhu cầu. Một mẫu xe điện lớn với bộ pin dung lượng cao có thể đòi hỏi nhiều tài nguyên hơn trong sản xuất so với một mẫu xe nhỏ. Vì vậy, sử dụng đúng kích thước xe, duy trì thói quen lái tiết kiệm và sạc hợp lý cũng là những yếu tố quan trọng.
Tại Việt Nam, quá trình điện hóa đang được thúc đẩy thông qua sự xuất hiện của nhiều mẫu xe thuần điện ở các phân khúc khác nhau. VinFast là một trong những doanh nghiệp tham gia phát triển hệ sinh thái này, từ sản phẩm xe điện đến hệ thống phục vụ quá trình sử dụng. Người quan tâm có thể tham khảo thêm thông tin về một mẫu xe điện VinFast hướng đến nhu cầu di chuyển gia đình.
Kết luận
So với xe xăng, xe điện có ba lợi thế chính về môi trường: không phát thải CO₂ trực tiếp khi vận hành, sử dụng năng lượng hiệu quả hơn và có tổng phát thải vòng đời thấp hơn theo các nghiên cứu được dẫn. Sản xuất pin khiến xe điện có “chi phí phát thải” ban đầu cao hơn, nhưng lợi thế trong quá trình sử dụng có thể bù đắp phần chênh lệch sau một quãng đường nhất định.
Vì vậy, câu hỏi phù hợp không phải là xe điện có hoàn toàn không phát thải hay không, mà là tổng lượng phát thải của xe trong toàn bộ vòng đời thấp hơn bao nhiêu so với phương tiện dùng nhiên liệu hóa thạch. Khi nguồn điện, công nghệ pin và hạ tầng sạc tiếp tục được cải thiện, vai trò của xe điện trong giao thông ít phụ thuộc nhiên liệu hóa thạch sẽ ngày càng rõ rệt.
Mất hoặc mờ biển số xe: Người dân cần làm gì để đúng quy định?
Green SM đưa taxi điện VF 8 đến Los Angeles, Mỹ
Cyclone RT450 gây chú ý với động cơ hai xi-lanh và bình xăng 18 lít
Honda CB750 Hornet 2027 gây chú ý với ly hợp điện tử E-Clutch
SYM đăng ký động cơ Turbo cho maxi-scooter Maxsym TL508
Suzuki tung GN 160 ABS, TVL350 và Hayabusa bản giới hạn
Mất gần 300 triệu vì vết xước 3 mm dưới gầm xe điện
